Mét sè th¸ch thøc cña ng©n hµng th­¬ng m¹i nhµ n­íc 
trong qu¸ tr×nh héi nhËp quèc tÕ
TS. NguyÔn §×nh Nguéc 
Thùc hiÖn ®­êng lèi ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña §¶ng, x©y dùng nÒn kinh tÕ vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN, më cöa, héi nhËp víi khu vùc vµ quèc tÕ, nh÷ng n¨m võa qua ngµnh Ng©n hµng n­íc ta ®· ®¹t ®­îc nhiÒu thµnh tùu quan träng. C¸c ng©n hµng th­¬ng m¹i (NHTM) nhµ n­íc  lµ c¸c doanh nghiÖp nhµ n­íc võa thùc hiÖn nhiÖm vô kinh doanh tiÒn tÖ, tÝn dông vµ dÞch vô ng©n hµng, võa thùc hiÖn nhiÖm vô lµ c«ng cô cña nhµ n­íc gi÷ v÷ng ®Þnh h­íng XHCN trong sù ph¸t triÓn vµ t¨ng tr­ëng kinh tÕ cña ®Êt n­íc.
§øng tr­íc qu¸ tr×nh héi nhËp, c¸c NHTM nãi chung, c¸c NHTM nhµ n­íc nãi riªng cßn nhiÒu bÊt cËp. Trong bµi nµy, chóng t«i xin nªu lªn 4 th¸ch thøc lín ®ßi hái c¸c NHTM nhµ n­íc ph¶i cã nh÷ng gi¶i ph¸p m¹nh ®Ó cã thÓ v­ît qua.
I- C¬ chÕ vµ tr×nh ®é qu¶n lý ho¹t ®éng NHTM hiÖn ®¹i
 1. C¬ chÕ qu¶n lý mét NHTM hiÖn ®¹i ë n­íc ta ®ßi hái ph¶i ®¶m b¶o 2 yÕu tè:
Mét lµ, ph¶i phï hîp víi c¬ chÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN, phï hîp víi luËt ph¸p vµ thùc tiÔn ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ ViÖt Nam. Ho¹t ®éng kinh doanh cña NHTM ®­îc ®iÒu chØnh bëi c¸c quy ®Þnh cña ph¸p luËt liªn quan ®Õn ho¹t ®éng kinh tÕ - tµi chÝnh vµ c¸c quan hÖ kinh tÕ - x· héi gi÷a c¸c chñ thÓ kinh tÕ vµ c¸c chñ thÓ d©n sù. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng  n­íc ta ®· b­íc ®Çu h×nh thµnh, ®ang trong qu¸ tr×nh hoµn thiÖn; ph¸p luËt cña n­íc ta ®ang trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn theo h­íng x©y dùng Nhµ n­íc ph¸p quyÒn XHCN, thóc ®Èy nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn vµ héi nhËp quèc tÕ. Bëi vËy c¬ chÕ qu¶n lý ho¹t ®éng kinh doanh cña NHTM ph¶i phï hîp víi tr×nh ®é ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ vµ quy ®Þnh cña ph¸p luËt hiÖn hµnh. Cã nh­ vËy ho¹t ®éng kinh doanh cña NHTM míi tr¸nh ®­îc rñi ro, ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ.
Hai lµ, ph¶i x©y dùng c¬ chÕ qu¶n lý NHTM theo h­íng hiÖn ®¹i phï hîp víi th«ng lÖ vµ chuÈn mùc quèc tÕ. Trong qu¸ tr×nh héi nhËp quèc tÕ, c¸c NHTM n­íc ta ph¶i c¹nh tranh víi c¸c chi nh¸nh NHTM n­íc ngoµi ho¹t ®éng ë ViÖt Nam, ®ång thêi c¸c NHTM n­íc ta cã thÓ më chi nh¸nh t¹i n­íc ngoµi, do vËy c¸c c¬ chÕ qu¶n lý cña c¸c NHTM ph¶i ®­îc thiÕt kÕ theo h­íng hiÖn ®¹i ho¸, chuyªn nghiÖp ho¸. Cã nh­ vËy míi kh¾c phôc nguy c¬ tôt hËu ngµy cµng xa h¬n so víi c¸c NHTM quèc tÕ. Mçi NHTM nhµ n­íc c¨n cø vµo t×nh h×nh vµ kh¶ n¨ng thùc tÕ cña m×nh cÇn x©y dùng chiÕn l­îc ph¸t triÓn dµi h¹n, trªn c¬ së ®ã thiÕt kÕ lé tr×nh hiÖn ®¹i ho¸ vµ c¬ chÕ qu¶n lý t­¬ng thÝch.
2. Tr×nh ®é qu¶n trÞ NHTM hiÖn ®¹i
a) TÝnh chuyªn nghiÖp trong qu¶n trÞ NHTM hiÖn ®¹i
Qu¶n trÞ NHTM hiÖn ®¹i ®ßi hái c¸c c¸n bé qu¶n lý ph¶i cã tÝnh chuyªn nghiÖp cao. Kh¶ n¨ng qu¶n trÞ, vËn hµnh c¬ chÕ, ®iÒu chØnh, bæ sung kh«ng ngõng hoµn thiÖn c¬ chÕ qu¶n lý cña Ban l·nh ®¹o NHTM quyÕt ®Þnh hiÖu qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña NHTM theo ®Þnh h­íng x¸c ®Þnh.
ë n­íc ta hiÖn nay c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM hÇu hÕt ch­a ®­îc ®µo t¹o nghÒ qu¶n trÞ NHTM mét c¸ch bµi b¶n, chñ yÕu ®­îc lùa chän qua thùc tiÔn ho¹t ®éng kinh doanh nªn tÝnh chuyªn nghiÖp trong qu¶n trÞ, ®iÒu hµnh mét NHTM hoÆc mét chi nh¸nh NHTM cßn bÊt cËp. CÇn ph¶i kh¼ng ®Þnh Gi¸m ®èc Ng©n hµng lµ mét nghÒ, ph¶i ®­îc ®µo t¹o vµ cã chøng chØ hµnh nghÒ. Cã nh­ vËy míi vËn hµnh c¬ chÕ qu¶n lý cã hiÖu qu¶.
b) TÝnh n¨ng ®éng cña c¸n bé qu¶n lý NHTM
Trong c¬ chÕ thÞ tr­êng, tÝnh c¹nh tranh ngµy cµng quyÕt liÖt ®ßi hái c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM ph¶i hÕt søc n¨ng ®éng. C¬ chÕ qu¶n lý hiÖn nay ë c¸c NHTM nhµ n­íc ch­a cho phÐp c¸c nhµ qu¶n trÞ ph¸t huy tÝnh n¨ng ®éng chñ quan cña m×nh. RÊt nhiÒu c¸c c¬ chÕ qu¶n lý nhµ n­íc qu¸ chÆt chÏ kh«ng ph¶i mét sím mét chiÒu th¸o gì ®­îc ®· h¹n chÕ ®¸ng kÓ tÝnh n¨ng ®éng cña c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc. QuyÒn vµ tr¸ch nhiÖm, kÓ c¶ tr¸ch nhiÖm vËt chÊt ®èi víi Gi¸m ®èc, Tæng Gi¸m ®èc NHTM nhµ n­íc cßn h¹n chÕ rÊt nhiÒu vµ ch­a râ rµng, kh«ng khuyÕn khÝch tÝnh n¨ng ®éng cña ®éi ngò c¸n bé qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc, trong khi c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM ngoµi quèc doanh cã nhiÒu ®iÒu kiÖn thuËn lîi h¬n. V× thÕ, nh÷ng nhµ qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc ®· kh«ng cã nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ®Ó ph¸t huy tÝnh n¨ng ®éng, d¸m nghÜ, d¸m lµm, d¸m chÞu tr¸ch nhiÖm - nh÷ng phÈm chÊt quý b¸u cña c¸c chñ doanh nghiÖp thµnh ®¹t trong lÜnh vùc kinh doanh. Thùc chÊt hä vÉn lµ c«ng chøc nhµ n­íc ho¹t ®éng trong lÜnh vùc kinh doanh ng©n hµng, ®­îc bæ nhiÖm cã thêi h¹n 5 n¨m mét lÇn. 
Qua nghiªn cøu, chóng t«i nhËn thÊy ®©y lµ th¸ch thøc c¬ b¶n h¹n chÕ ®Õn søc c¹nh tranh cña c¸c NHTM nhµ n­íc.
II- Vèn chñ së h÷u - søc m¹nh tµi chÝnh cña NHTM
NhiÒu NHTM n­íc ngoµi cã quy m« vèn chñ së h÷u lín (hµng tû USD) trong khi c¸c NHTM n­íc ta nãi chung, NHTM nhµ n­íc nãi riªng vèn chñ së h÷u kh¸ khiªm tèn. Theo b¸o c¸o tæng kÕt ho¹t ®éng ng©n hµng n¨m 2003 cña c¸c NHTM nhµ n­íc, vèn ®iÒu lÖ cña Ng©n hµng N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn N«ng th«n (NHNo&PTNT) lµ 5.170 tû ®ång, Ng©n hµng §Çu t­ vµ Ph¸t triÓn (NH§T&PT) lµ 3.150 tû ®ång, Ng©n hµng C«ng th­¬ng (NHCT) lµ 2.900 tû ®ång vµ Ng©n hµng Ngo¹i th­¬ng (NHNT) lµ 2.300 tû ®ång. NÕu quy ®æi, quy m« vèn tù cã cña mçi NHTM ë n­íc ta qu¸ nhá bÐ, ch­a ®Õn 500 triÖu USD. Quy m« vèn tù cã gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh ®Õn quy m« cho vay, ®Çu t­ vèn cho c¸c doanh nghiÖp vµ tèc ®é ph¸t triÓn c«ng nghÖ, hiÖn ®¹i ho¸ NHTM.
HiÖn nay, c¸c NHTM quèc tÕ cã xu h­íng s¸p nhËp t¹o thµnh NHTM cã quy m« vèn së h÷u lín vµ rÊt lín. §©y lµ th¸ch thøc lín ®èi víi c¸c NHTM ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh víi c¸c NHTM n­íc ngoµi khi héi nhËp quèc tÕ. 
III- C«ng nghÖ ng©n hµng
Nh×n chung c«ng nghÖ cña c¸c NHTM nhµ n­íc ë n­íc ta nh÷ng n¨m võa qua ®· ph¸t triÓn v­ît bËc so víi nh÷ng n¨m tr­íc ®©y. NhiÒu c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®· vµ ®ang ®­îc øng dông trong ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c NHTM nh­ m¸y rót tiÒn tù ®éng ATM, vÊn tin tµi kho¶n BBMS, dÞch vô Phone Banking, thanh to¸n ®iÖn tö, s¶n phÈm cña INCAS, thÎ tÝn dông néi ®Þa, thÎ tÝn dông quèc tÕ VISA, MASTER,... song ch­a ®¹t tr×nh ®é trung b×nh cña khu vùc. NhiÒu NHTM quèc tÕ ®· ®¹t tr×nh ®é c«ng nghÖ cao, c¸c s¶n phÈm dÞch vô cña NHTM ngµy cµng tho¶ m·n nhu cÇu cña x· héi mang l¹i thu nhËp tõ dÞch vô ng©n hµng ngµy cµng t¨ng. NhiÒu NHTM quèc tÕ tû träng thu nhËp tõ dÞch vô ng©n hµng chiÕm trªn 40% tæng thu nhËp trong khi c¸c NHTM Nhµ n­íc ë n­íc ta ®¹t møc trªn, d­íi 20%. Trong c¹nh tranh ho¹t ®éng nghiÖp vô ng©n hµng quèc tÕ, c«ng nghÖ ng©n hµng hiÖn ®¹i gi÷ vai trß quan träng. Khi thùc hiÖn hiÖn ®¹i ho¸ ho¹t ®éng ng©n hµng, c«ng nghÖ ng©n hµng gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh. §­a c«ng nghÖ ng©n hµng vµo ho¹t ®éng kinh doanh ®ßi hái lùc l­îng lao ®éng cã tr×nh ®é chuyªn m«n ho¸ vµ kü n¨ng lao ®éng cao, t¹o nªn n¨ng suÊt lao ®éng vµ hiÖu qu¶ kinh doanh cao. Tõ ®ã, cã ®iÒu kiÖn tµi chÝnh thu hót lao ®éng chÊt x¸m cã tr×nh ®é cao th«ng qua c¬ chÕ tiÒn l­¬ng, tiÒn th­ëng vµ ®iÒu kiÖn lµm viÖc.
C¸c NHTM nhµ n­íc ë n­íc ta hiÖn nay, do lÞch sö ®Ó l¹i, víi biªn chÕ kh¸ ®«ng, tr×nh ®é lao ®éng nh×n chung ch­a ®¸p øng ®­îc yªu cÇu hiÖn ®¹i ho¸ ng©n hµng lµ th¸ch thøc lín cña c¸c nhµ qu¶n trÞ ng©n hµng khi øng dông c«ng nghÖ hiÖn ®¹i.
IV- TÝnh chuyªn nghiÖp, tr×nh ®é ngo¹i ng÷ cña nh©n viªn (CBNV) ng©n hµng cßn bÊt cËp
Nh÷ng n¨m võa qua, cïng víi sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN ë n­íc ta, ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c NHTM nhµ n­íc ®· ®¹t ®­îc nhiÒu thµnh tùu, ®Æc biÖt lµ c«ng t¸c ®µo t¹o, ®µo t¹o l¹i, ph¸t triÓn nguån nh©n lùc. §éi ngò lao ®éng cña c¸c NHTM nhµ n­íc ®­îc bæ sung mét lùc l­îng ®¸ng kÓ tõ c¸c tr­êng ®¹i häc, häc viÖn qua thi tuyÓn h»ng n¨m, tuæi ®êi trÎ, ®­îc ®µo t¹o c¬ b¶n ®· vµ ®ang dÇn dÇn thay thÕ nh÷ng c¸n bé ng©n hµng nghØ h­u ®· gãp phÇn quan träng n©ng cao chÊt l­îng lao ®éng. Song, trong qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i ho¸, më cöa vµ héi nhËp quèc tÕ c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc ë n­íc ta sÏ ph¶i ®èi mÆt víi th¸ch thøc vÒ tÝnh chuyªn nghiÖp, phong c¸ch giao dÞch, tr×nh ®é ngo¹i ng÷,... cña ®éi ngò CBNV cßn bÊt cËp.
HiÖn nay c¸c NHTM nhµ n­íc rÊt quan t©m ®Õn c«ng t¸c ®µo t¹o, cËp nhËt kiÕn thøc cho CBNV. Ba NHTM nhµ n­íc ®· cã Trung t©m ®µo t¹o (NHCT, NHNo&PTNT, NH§T&PT). NHNT ®ang xóc tiÕn thµnh lËp Trung t©m ®µo t¹o. Nh­ng ho¹t ®éng ®µo t¹o cña c¸c NHTM míi chñ yÕu phôc vô yªu cÇu kinh doanh ng¾n h¹n, ch­a cã chiÕn l­îc ph¸t triÓn nguån nh©n lùc phôc vô kÕ ho¹ch ph¸t triÓn dµi h¹n.
N¨ng suÊt lao ®éng vµ hiÖu qu¶ c«ng t¸c hiÖn nay cña ®éi ngò CBNV c¸c NHTM nhµ n­íc còng lµ th¸ch thøc kh«ng nhá khi héi nhËp quèc tÕ. Víi ®éi ngò lao ®éng ®«ng, tÝnh chuyªn nghiÖp h¹n chÕ, n¨ng suÊt lao ®éng thÊp, qu¶n lý ho¹t ®éng theo c¬ chÕ cña nhµ n­íc,... lµ nh÷ng khã kh¨n cña c¸c NHTM nhµ n­íc hiÖn nay.
Qua nghiªn cøu chóng t«i nhËn thÊy r»ng c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc kh«ng dÔ dµng x©y dùng ®­îc chiÕn l­îc ph¸t triÓn trong dµi h¹n bëi ch­a h×nh dung ®­îc NHTM nhµ n­íc trong 10 n¨m tíi sÏ nh­ thÕ nµo sau khi cæ phÇn ho¸. §Æc biÖt, sau khi gia nhËp WTO, NHTM nhµ n­íc víi quy m« nhá bÐ nh­ hiÖn nay cã ®øng v÷ng ®­îc trong c¹nh tranh víi c¸c NHTM n­íc ngoµi trong ®iÒu kiÖn kh«ng cã sù b¶o hé cña nhµ n­íc ngay t¹i s©n nhµ? MÆt kh¸c, c¸c nhµ qu¶n trÞ NHTM nhµ n­íc hiÖn nay lµ c«ng chøc vµ viªn chøc nhµ n­íc, víi quyÒn tù quyÕt h¹n chÕ còng lµ th¸ch thøc cña c¸c NHTM nhµ n­íc khi héi nhËp.
Héi nhËp quèc tÕ lµ xu h­íng tÊt yÕu cña c¸c nÒn kinh tÕ trong thêi ®¹i ngµy nay. C¸c NHTM quèc tÕ cã bÒ dµy kinh nghiÖm ho¹t ®éng kinh doanh trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng hµng tr¨m n¨m nay lµ nh÷ng ®èi thñ “®¸ng gêm” cña c¸c NHTM ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh héi nhËp vµ ph¸t triÓn. Muèn ®øng v÷ng vµ hîp t¸c, c¹nh tranh víi c¸c NHTM quèc tÕ nhÊt ®Þnh c¸c NHTM nhµ n­íc ph¶i dù kiÕn vµ cã nh÷ng gi¶i ph¸p hîp lý v­ît qua c¸c th¸ch thøc giµnh th¾ng lîi vµ thùc sù lµm trßn vai trß chñ ®¹o cña doanh nghiÖp nhµ n­íc trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ë n­íc ta trong qu¸ tr×nh héi nhËp quèc tÕ.