Cổng Thông Tin Điện Tử
Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam
|
Tại Nhật Bản, thị trường chứng khoán (TTCK) rất được Chính phủ quan tâm và tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển. Do đó, Nhật Bản có rất nhiều các công ty chứng khoán đang hoạt động. Trong đó, các ngân hàng thương mại lớn đều thành lập các công ty chứng khoán. TTCK tại đây đã phát triển và được thiết kế đồng bộ, hoàn chỉnh, từ các loại hình tổ chức liên quan, Sở giao dịch chứng khoán đến các hoạt động giao dịch; sản phẩm thị trường, cũng như tổ chức kinh doanh chứng khoán rất đa dạng và phong phú. Sở giao dịch chứng khoán Tokyo (TSE), xét về giá trị vốn hóa thị trường (3400 tỷ USD) và giá trị giao dịch cổ phiếu (1800 tỷ USD), hiện đứng thứ 3 trên thế giới sau NYSE và NASDAG của Mỹ và đứng đầu Châu á - Thái Bình Dương. Các hệ thống phục vụ giao dịch chứng khoán được cập nhật, đổi mới, nâng cấp và phát triển không ngừng để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Đáng chú ý là, hệ thống bù trừ và thanh toán chứng khoán hoạt động rất hiệu quả. Cụ thể là:
Hệ thống bù trừ và thanh toán chứng khoán:
Một quy trình giao dịch chứng khoán, tính từ quá trình khi khớp lệnh thành công trên thị trường giao dịch đến khi tiến hành thanh toán có thể chia thành 3 giai đoạn: Giao dịch mua bán, bù trừ và thanh toán. Trong đó, bù trừ và thanh toán (kể cả chứng khoán và tiền giao dịch chứng khoán) là những vấn đề hết sức quan trọng, giúp nâng cao tính cạnh tranh của TTCK của một nước.
Trong quy trình này, chủ thể đảm nhận chức năng giao dịch mua bán được gọi là Sở giao dịch chứng khoán; chủ thể đảm nhận chức năng bù trừ được gọi là tổ chức bù trừ chứng khoán; còn chủ thể đảm nhận chức năng thanh toán được gọi là tổ chức thanh toán chứng khoán.-x
- Giao dịch chứng khoán:
Giai đoạn này bao gồm các hoạt động: Nhận lệnh đặt mua bán; thực hiện mua bán; và thông báo khớp lệnh. Cũng như các nước, việc thực hiện giao dịch chứng khoán ở Nhật Bản phần lớn được thực hiện tại 5 Sở giao dịch chứng khoán, trong đó TSE là lớn nhất.
- Bù trừ chứng khoán:
Giai đoạn này bao gồm các hoạt động: Đảm nhận các nghĩa vụ của người bán hay người mua với vai trò là một đối tác trung tâm; tính toán khối lượng thanh toán tiền và thanh toán chứng khoán từ giữ liệu giao dịch; thực hiện bù trừ giữa các bên; chỉ thị các tổ chức thanh toán tiến hành thanh toán tiền và thanh toán chứng khoán; và bảo đảm thanh toán.
Với việc tiếp nhận nghĩa vụ thanh toán từ cả phía người bán và người mua phát sinh từ giao dịch chứng khoán có giá đã được xác lập, đồng thời nhận quyền được thanh toán tương ứng, tổ chức bù trừ đứng giữa người mua và người bán và trở thành bên có liên quan đến quyền được thanh toán và nghĩa vụ thanh toán, gọi là đối tác trung tâm (Central Counterparty - CCP). Trên cơ sở tập trung các đối tác thanh toán của người tham gia giao dịch vào tổ chức CCP thông qua việc tiếp nhận nghĩa vụ thanh toán, tiến hành tính toán trừ số lượng mua vào và bán ra giữa từng người tham gia giao dịch với tổ chức bù trừ, sau đó tiến hành thanh toán số lượng chênh lệch đó giữa từng người tham gia giao dịch với tổ chức bù trừ. Việc tính toán chênh lệch số lượng mua bán có liên quan đến thanh toán được gọi là bù trừ (netting).
Hiệu quả của việc tiếp nhận nghĩa vụ thanh toán: (i) giảm thiểu rủi ro tín dụng (chuyển rủi ro): Với việc CCP tiếp nhận nghĩa vụ thanh toán, từng người tham gia thị trường có thể thực hiện giao dịch mà không cần phải để tâm tới rủi ro tín dụng của đối tác giao dịch; (ii) giảm thiểu rủi ro mang tính hệ thống: Đối tác thanh toán sẽ được tập trung vào CCP nên rủi ro mang tính hệ thống trong đó việc một người tham gia thị trường mất khả năng thanh toán ảnh hưởng đến những người tham gia thị trường khác sẽ được giảm thiểu; (iii) nâng cao hiệu quả: Với việc đối tác thanh toán được tập trung vào CCP, hiệu quả cắt giảm khối lượng thanh toán trong trường hợp bù trừ sẽ trở nên cao hơn, từ đó cho phép sử dụng một cách có hiệu quả tiền và chứng khoán; (iv) cuối cùng là, hiệu quả nghiệp vụ xử lý thanh toán cũng sẽ được nâng cao.i
Mỗi nước có phương thức bù trừ khác nhau, như: Việt Nam, thực hiện tại Trung tâm lưu ký chứng khoán; Thái Lan tại Trung tâm bù trừ Thái lan; Philippine tại Tổ chức bù trừ chứng khoán Philippines. Tại Nhật Bản, Công ty cổ phần bù trừ chứng khoán Nhật Bản - JSCC đảm nhiệm các nghĩa vụ của người bán hay người mua với vai trò là một đối tác trung tâm.
- Thanh toán chứng khoán:
Giai đoạn này bao gồm: Thanh toán chứng khoán; thanh toán tiền giao dịch chứng khoán giữa các tổ chức bù trừ và người tham gia các tổ chức thanh toán. Tại Nhật Bản, tổ chức thanh toán chứng khoán bao gồm: Công ty cổ phần Trung tâm lưu ký chứng khoán Nhật Bản JASDEC phụ trách cổ phiếu, Ngân hàng trung ương Nhật Bản phụ trách trái phiếu Chính phủ (kể cả lưu ký); Ngân hàng thanh toán tiền bao gồm BOJ và khoảng 6 ngân hàng thanh toán khác. Về thời gian từ khi giao dịch thành công đến thanh toán chứng khoán là T+3; kết quả các giao dịch chứng khoán tại TSE được xử lý và chuyển cho JASDEC để thanh toán chứng khoán (bằng cách bù trừ tài khoản của người tham gia giao dịch trên tài khoản chứng khoán của JSCC mở tại JASDEC) và chuyển cho BOJ hoặc ngân hàng thanh toán để thanh toán tiền mua chứng khoán (bằng cách bù trừ tài khoản của người tham gia trên tài khoản tiền của JSCC mở tại ngân hàng thanh toán)
Công ty cổ phần bù trừ chứng khoán Nhật Bản (Japan Securities Clearing Corporation - JSCC):
JSCC được thành lập từ ngày 1/7/2002, là tổ chức đầu tiên được cấp phép với vai trò là “tổ chức bù trừ giao dịch chứng khoán” căn cứ theo Luật giao dịch chứng khoán (nay là Luật giao dịch các sản phẩm tài chính); bắt đầu triển khai nghiệp vụ tiếp nhận nghĩa vụ thanh toán trong giao dịch chứng khoán có giá từ ngày 14/1/2003.-
JSCC là một công ty con của TSE với mức vốn cổ phần là 9,25 tỷ Yen: TSE (87,7% cổ phần loại A, 100% cổ phần loại B); Sở giao dịch chứng khoán Osaka (11,5% cổ phần loại A); các Sở giao dịch chứng khoán khác ở Nhật Bản (0,8% cổ phần loại A). Hoạt động của JSCC liên quan đến toàn bộ nghiệp vụ bù trừ, thanh toán thực tế của TSE, đồng thời đóng vai trò của một tổ chức CCP. Trong mô hình này, nếu một bên tham gia giao dịch không thực hiện được nghĩa vụ của mình, thì tổ chức CCP đứng ra thực hiện thay, qua đó giúp: Giảm thiểu rủi ro về mặt tín dụng, do đó cả người mua và người bán yên tâm hơn vì không sợ mất khả năng thanh toán của đối tác giao dịch; giảm thiểu rủi ro hệ thống, nhờ đó sự vỡ nợ của một đối tác giao dịch không lan sang các đối tác khác; hiệu suất hóa nhờ bù trừ trong nội bộ tổ chức CCP giảm mạnh số lượng thanh toán, qua đó giảm thời gian và chi phí thanh toán.
Trước khi JSCC được thành lập, các loại thị trường ở Nhật Bản đều có hoạt động bù trừ riêng. Tuy nhiên, do TSE là công ty dẫn đầu thị trường, nên cần thiết phải thành lập JSCC để hoàn thành trách nhiệm trong vai trò là một thị trường dẫn đầu ở Nhật Bản nhằm mục tiêu: nâng cao hiệu quả, tập trung đầu mối tiếp cận của hệ thống bù trừ và thanh toán ở Nhật Bản; cải thiện tính toàn vẹn của TSE với vai trò là một thị trường, từ đó củng cố hơn nữa niềm tin của nhà đầu tư vào TSE bằng cách đảm bảo một cơ chế bù trừ hiệu quả và đáng tin cậy; giảm khối lượng thanh toán thông qua cơ chế bù trừ bao quát toàn thị trường; tiêu chuẩn hóa nghiệp vụ, giảm gánh nặng đối với bộ phận văn phòng hỗ trợ; nâng cao tính an toàn, xây dựng cơ chế đảm bảo việc thực hiện thanh toán.
Hoạt động kinh doanh của JSCC phản ánh và hướng tới lợi ích của công chúng, đảm bảo tính công bằng và đáp ứng nhu cầu của người sử dụng thị trường. Do đó, nhiệm vụ của JSCC là đảm bảo các biện pháp an toàn trong thanh toán; cung cấp các dịch vụ hiệu quả ở mức tiêu chuẩn quốc tế; thỏa mãn nhu cầu của người sử dụng thị trường một cách kịp thời và linh hoạt. Kết quả khảo sát người sử dụng do JSCC tiến hành cho thấy 81% người tham gia thị trường đánh giá hài lòng với hoạt động của JSCC và 70% được hưởng lợi rõ ràng từ sự cải thiện hiệu quả hoạt động của JSCC.
Công ty cổ phần Trung tâm lưu ký chứng khoán Nhật Bản (JASDEC):
JASDEC được thành lập ngày 4/1/2002 với mức vốn 4,25 tỷ Yên (53 triệu USD) và 146 cổ đông.
JASDEC đóng vai trò quan trọng trong thị trường chứng khoán Nhật Bản. JASDEC được thành lập nhằm duy trì các tiêu chuẩn cao về độ tin cậy, khả năng sử dụng và hiệu quả về cơ sở hạ tầng thanh quyết toán chứng khoán thông qua việc giám sát những thay đổi về môi trường và cơ cấu ảnh hưởng đến thị trường vốn ở Nhật Bản và ở nước ngoài, thông qua việc đảm bảo các hệ thống và dịch vụ của công ty hoạt động một cách tin cậy, và thông qua việc không ngừng thực hiện những cải cách và đổi mới dựa trên kỳ vọng của nhà đầu tư, nhà phát hành, các trung gian thị trường và những người sử dụng khác.
JASDEC thực hiện cung ứng hạ tầng thanh quyết toán chứng khoán - một nền tảng cơ bản cho thị trường vốn và thị trường tài chính. Công ty nhận thức rõ tầm quan trọng của quản lý rủi ro và nỗ lực không ngừng tăng cường quản lý hoạt động liên tục như là một trong nhiều nỗ lực để đảm bảo tính tin cậy của hệ thống. Ngoài ra, Công ty cũng góp phần vào sự phát triển và thành công của nhà đầu tư, nhà phát hành và các tổ chức trung gian thị trường thông qua những nỗ lực nhằm tăng cường tính tiện lợi, hiệu quả và an toàn của dịch vụ cung cấp. Công ty đặc biệt nhấn mạnh vào việc đưa ra các dịch vụ mới, tăng cường hiệu quả các hoạt động liên quan đến thanh quyết toán chứng khoán, các biện pháp ngăn ngừa các rủi ro khác nhau vốn gắn với thị trường và mở rộng các hoạt động quốc tế.
JASDEC có trách nhiệm xã hội với vai trò của một cơ quan trung ương trong việc cung ứng hạ tầng cho thanh quyết toán chứng khoán; xác định chính sách quản lý cơ bản trong việc cung ứng các dịch vụ hiệu quả, tiện lợi và an toàn. Các hoạt động của công ty cũng góp phần tăng cường tính minh bạch, công bằng và có trách nhiệm của các công ty. Quản trị doanh nghiệp của công ty hướng tới tạo lập và duy trì uy tín vững chắc về tính tin cậy trong vai trò của một tổ chức trung ương chịu trách nhiệm thiết lập và vận hành hệ thống cơ sở hạ tầng cho thanh quyết toán chứng khoán ở Nhật.
JASDEC hiện cung cấp các dịch vụ: đăng ký chứng khoán; khớp giao dịch và thanh toán; thanh toán (chuyển nhượng trên sổ sách các chứng khoán đủ điều kiện giao dịch như cổ phiếu thường (cổ phiếu, chứng khoán đầu tư ưu đãi, trái phiếu chuyển đổi, ...), cổ phiếu thu nhập cố định và đầu tư tín thác (hối phiếu thương mại, trái phiếu doanh nghiệp, trái phiếu chính quyền địa phương, đầu tư tín thác, ETF ...); dịch vụ lưu ký dành cho chứng khoán nước ngoài ...; và các dịch vụ khác (thông báo chung cho cổ đông, quản lý thông tin cổ đông nhằm mục đích chi trả cổ tức).
Một trong những nghiệp vụ đáng chú ý của JASDEC gần đây là đưa vào áp dụng hệ thống chuyển nhượng cổ phiếu ghi sổ. Hệ thống này bắt đầu hoạt động từ năm 2009, thay thế cho hệ thống lưu ký và chuyển nhượng ghi sổ chứng chỉ cổ phiếu trước đây. Đây là hệ thống chuyển nhượng ghi sổ phi vật thể hóa, khiến cho việc chuyển nhượng sở hữu cổ phiếu được tiện lợi, tốc độ nhanh và linh hoạt hơn. Đây là một hệ thống hạch toán, ghi sổ điện tử được đăng ký và vận hành bởi một hệ thống máy tính giữa các tài khoản mở tại JASDEC. Thay vì các chứng chỉ cổ phiếu, các bút toán trong hệ thống máy tính là thể hiện quyền sở hữu cổ phần; việc chuyển nhượng quyền của cổ đông cũng được xử lý điện tử dựa trên các bút toán trên tài khoản
Những cải tiến về hệ thống bù trừ, thanh toán chứng khoán của Nhật Bản gần đây:
- Trong những năm gần đây, do biến đổi của môi trường kinh doanh và bài học rút ra từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, nhu cầu thực hiện các biện pháp đối phó với rủi ro phát sinh tổn thất khi đối tác giao dịch bị phá sản dẫn đến việc thanh toán không được thực hiện (rủi ro đối tác) ngày càng tăng, cho thấy sự dễ tổn thương của các giao dịch sản phẩm phái sinh OTC không được quản lý, giám sát. Chính vì vậy, kể từ cuộc khủng hoảng tài chính này, các chủ thể công và khu vực tư nhân đã có những hoạt động phối hợp nhằm cải thiện độ tin cậy và tính minh bạch của thị trường sản phẩm phái sinh OTC.
Tuyên bố G20 tại Hội nghị thượng đỉnh Pittsburgh (tháng 9/2009) yêu cầu tất cả các hợp đồng sản phẩm phái sinh OTC tiêu chuẩn cần phải được giao dịch tại các Sở giao dịch chứng khoán hay các nền tảng giao dịch điện tử, nếu cần thiết, và bù trừ thông qua các đối tác trung tâm muộn nhất là vào cuối năm 2012. Trên cơ sở tuyên bố này, Quốc hội Nhật Bản đã thông qua Luật về bù trừ qua CCP bắt buộc đối với các sản phẩm phái sinh OTC vào tháng 5/2010. Bộ luật quy định việc bù trừ bắt buộc đối với một số loại hợp đồng sản phẩm phái sinh OTC thông qua CCP muộn nhất là tháng 11/2012. Các CCP đảm nhiệm nghĩa vụ của mọi người bán và người mua, qua đó giảm thiểu rủi ro tín dụng đối tác về tổng thể, cho phép các nhà đầu tư tiến hành giao dịch mà không phải lo lắng về rủi ro tín dụng đối tác; đơn giản hóa quá trình giám sát rủi ro tín dụng, thanh toán và cải thiện hiệu quả của thế chấp tốt hơn so với giao dịch song phương; ngăn ngừa sự lan rộng của rủi ro mang tính hệ thống giữa những người tham gia nếu như một trong số những người tham gia phá sản.
Từ tháng 7/2010, JSCC bắt đầu triển khai nghiệp vụ bù trừ liên quan đến một số giao dịch PTS (hệ thống giao dịch sở hữu - giao dịch ngoài sàn OTC); áp dụng cơ chế tương tự như cơ chế giao dịch tại Sở giao dịch đối với các giao dịch PTS nhằm tránh rủi ro đối tác. Trên thị trường sản phẩm phái sinh OTC, các giao dịch hoán đổi lãi suất (Interest Rate Swaps- IRS) và hoán đổi rủi ro tín dụng (Credit Default Swaps- CDS) đã và đang phát triển rất mạnh trong những năm gần đây.
-- Phi vật thể hóa chứng khoán đang được đẩy mạnh trong thời gian gần đây, qua đó mang lại các lợi ích thiết thực, như: loại bỏ chi phí (in ấn, thuế tem, đăng ký) chứng khoán, giảm chi phí phát hành chứng khoán mới; không phải thu hồi hay tái phân bổ chứng khoán trong trường hợp tái cơ cấu doanh nghiệp; quản lý cổ đông hiệu quả; thúc đẩy sự tham gia của các nhà đầu tư cá nhân; loại bỏ các rủi ro về thất lạc, mất cắp hay làm giả chứng khoán; cải thiện sự an toàn, hiệu quả và sự tiện lợi trong giao dịch chứng khoán, qua đó củng cố cơ sở hạ tầng thanh toán chứng khoán ở Nhật Bản.
Tóm lại, hệ thống bù trừ và thanh toán chứng khoán của Nhật Bản đã phát triển và không ngừng được cải tiến, tuân thủ đầy đủ những thông lệ và chuẩn mực quốc tế, hoạt động rất an toàn và hiệu quả. Do đó, việc nghiên cứu và học tập những kinh nghiệm trong việc phát triển hệ thống bù trừ và thanh toán chứng khoán của Nhật Bản để phát triển TTCK Việt Nam là rất cần thiết.
Nguyệt Anh
14:55, 21/04/2026
11:28, 19/01/2026
21:20, 02/06/2025
23:29, 05/06/2025
22:35, 06/06/2025