Trước hết, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm của Đại biểu Quốc hội Bùi Xuân Thống, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai đối với hoạt động ngân hàng.
Về ý kiến chất vấn của Đại biểu Quốc hội nêu tại văn bản số 48/ĐĐBQH ngày 18/5/2020, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước xin trả lời như sau:
1. Hiện nay hình thức cho vay qua các nền tảng trực tuyến (cho vay ngang hàng - P2P Lending) đang phát triển rất nhanh, bên cạnh các mặt tích cực cũng còn tồn tại một số vấn đề, định hướng quản lý đối với lĩnh vực này.
Thời gian qua, hoạt động cho vay thông qua các nền tảng công nghệ phát triển rất mạnh mẽ, trong đó có hoạt động cho vay ngang hàng (P2P Lending). Hoạt động cho vay ngang hàng là mô hình kinh doanh mới được thiết kế và xây dựng trên nền tảng công nghệ số, kết nối trực tiếp người đi vay với người cho vay (nhà đầu tư) mà không thông qua trung gian tài chính. P2P Lending hiện đang được Chính phủ giao NHNN là cơ quan chủ trì nghiên cứu, xây dựng cơ chế thí điểm.
Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, NHNN đã chủ trì Đoàn công tác liên ngành khảo sát, kiểm tra, đánh giá thực trạng hoạt động cho vay ngang hàng của một số công ty tại TP.HCM và Hà Nội. Kết quả khảo sát cho thấy một số công ty đăng ký ngành nghề kinh doanh là tư vấn tài chính, môi giới tài chính, kinh doanh dịch vụ cầm đồ và tự nhận là công ty cho vay ngang hàng cung cấp các dịch vụ kết nối nhà đầu tư và người đi vay, vận hành trên nền tảng giao dịch trực tuyến. Sản phẩm vay vốn trên các nền tảng trực tuyến được các công ty này vận hành khá đa dạng, chủ yếu dưới hình thức vay vốn không có tài sản đảm bảo; thời gian vay ngắn; khách hàng phải trả phí và lãi suất đối với các khoản vay. Tuy mới được triển khai từ năm 2016 trở lại đây, nhưng các công ty này có sự tăng trưởng mạnh về số lượng khách hàng, hợp đồng vay vốn kết nối thành công và tổng phí dịch vụ thu được.
Sự phát triển nhanh chóng của hoạt động cho vay ngang hàng đang đặt thách thức lớn đối với công tác quản lý, giám sát đối với các cơ quan quản lý nhà nước nhằm đưa hoạt động của các công ty này vận hành theo đúng qui định của pháp luật, đảm bảo trật tự xã hội, an ninh hệ thống tài chính. Trước thực trạng trên, NHNN đã tích cực và chủ động triển khai nhiều giải pháp quản lý đối với hoạt động này, cụ thể:
- NHNN đang phối hợp với các Bộ, ngành hoàn thiện Báo cáo cơ chế thí điểm hoạt động cho vay ngang hàng để trình Chính phủ, dự kiến đưa lĩnh vực cho vay ngang hàng vào Đề án cơ chế quản lý thử nghiệm hoạt động Fintech trong lĩnh vực ngân hàng (Cơ chế Regulatory Sandbox)1.
- Đẩy mạnh triển khai các giải pháp truyền thông như: (i) Khuyến cáo người dân, doanh nghiệp tìm hiểu kĩ, thận trọng khi tham gia các nền tảng cho vay ngang hàng trong bối cảnh chưa có hành lang pháp lý rõ ràng điều chỉnh đối với lĩnh vực này và khuyến nghị người dân tiếp cận vốn qua kênh tín dụng ngân hàng chính thống, tránh bị lừa đảo, rơi vào vòng xoáy cho vay nặng lãi của tín dụng đen; (ii) Chỉ đạo tổ chức tín dụng (TCTD) lưu ý về các rủi ro trong hoạt động cho vay ngang hàng; qua đó khuyến nghị TCTD thận trọng trong ký kết và thực hiện các thỏa thuận hợp tác với các công ty cho vay ngang hàng, đảm bảo đúng quy định pháp luật, không ảnh hưởng đến hoạt động, uy tín của TCTD cũng như an toàn của hệ thống ngân hàng.
Trong thời gian tới NHNN sẽ tiếp tục phối hợp với các Bộ, ngành để khẩn trương xây dựng, hoàn thiện và ban hành khung pháp lý bao gồm cả các biện pháp chế tài để xử lý các vi phạm trong lĩnh vực này.
2. Trong những tháng đầu năm 2020, tín dụng có xu hướng tăng chậm hơn cùng kỳ năm 2019. Đề nghị Thống đốc cho biết ngành ngân hàng đã có những giải pháp gì để hỗ trợ khơi thông dòng vốn, tháo gỡ khó khăn cho khách hàng vay vốn sản xuất kinh doanh trong bối cảnh Covid-19? Liệu mục tiêu tăng trưởng tín dụng hướng đến hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng kinh tế năm 2020 có đạt được không?
Do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19, tốc độ tăng trưởng tín dụng trong những tháng đầu năm 2020 chậm hơn cùng kỳ năm trước. Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, ngành ngân hàng đã chủ động nắm bắt, dự báo tình hình, triển khai các giải pháp cấp bách nhằm tháo gỡ khó khăn cho khách hàng vay vốn, hỗ trợ khách hàng vay vốn phục vụ sản xuất kinh doanh với lãi suất ưu đãi:
- Điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt và đồng bộ nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ doanh nghiệp, người dân phục hồi sản xuất kinh doanh, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, người dân tiếp cận vốn tín dụng với lãi suất cho vay phù hợp.
- Chủ động ban hành Thông tư 01/2020/TT-NHNN có hiệu lực từ ngày 13/3/2020 tạo cơ sở pháp lý để các TCTD cơ cấu lại thời hạn trả nợ, miễn giảm lãi vay, giữ nguyên nhóm nợ, tháo gỡ khó khăn về vốn vay cho khách hàng; đây là giải pháp hữu hiệu giúp giảm áp lực về nguồn tiền trả nợ đến hạn cho khách hàng và cũng chính là giải pháp giúp các TCTD có thêm nguồn vốn để cho vay mới.
- Tại Hội nghị Thủ tướng Chính phủ với Doanh nghiệp, NHNN đã đưa ra thông điệp cam kết cung ứng đầy đủ vốn cho nền kinh tế, đồng thời, căn cứ nhu cầu vốn của nền kinh tế và khả năng mở rộng tín dụng lành mạnh của TCTD, NHNN sẽ xem xét điều chỉnh chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng của TCTD cao hơn chỉ tiêu đã thông báo từ đầu năm, phù hợp với định hướng điều hành của NHNN.
- Để kịp thời hỗ trợ nền kinh tế trước diễn biến phức tạp của dịch Covid-19, từ đầu năm đến nay, NHNN đã 02 lần giảm đồng bộ 1-1,5%/năm các mức lãi suất điều hành, giảm 1%/năm trần lãi suất cho vay ngắn hạn đối với các lĩnh vực ưu tiên (hiện ở mức 5%/năm). Mức giảm lãi suất điều hành nêu trên của Việt Nam là lớn nhất so với các nước trong khu vực2.
- NHNN cũng đã có nhiều văn bản chỉ đạo các TCTD xem xét tiết giảm chi phí hoạt động, tạo điều kiện hỗ trợ giảm lãi vay cho khách hàng. Đặc biệt tại Chỉ thị 02/CT-NHNN ngày 31/3/2020, NHNN đã chỉ đạo các TCTD nghiêm túc triển khai các giải pháp cấp bách của ngành ngân hàng khắc phục khó khăn do tác động của dịch bệnh, trong đó yêu cầu các TCTD đẩy mạnh thực hiện có kết quả, hiệu quả các giải pháp cơ cấu lại thời hạn trả nợ, miễn, giảm lãi vay, giữ nguyên nhóm nợ; điều chỉnh kế hoạch kinh doanh, chỉ tiêu lợi nhuận phù hợp, để dành nguồn lực chia sẻ khó khăn, hỗ trợ khách hàng thông qua giảm mạnh lãi suất cho vay đối với khách hàng.
- Hiện nay NHNN đang triển khai tổ chức các Hội nghị Kết nối Ngân hàng – Doanh nghiệp ở nhiều tỉnh, thành phố để nắm bắt tình hình triển khai các giải pháp tháo gỡ khó khăn của ngành ngân hàng cho khách hàng bị ảnh hưởng bởi Covid-19, đánh giá kết quả, khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai tại các địa bàn, trên cơ sở đó NHNN sẽ xem xét, tiếp tục có giải pháp tháo gỡ, đẩy mạnh hỗ trợ khách hàng trong thời gian tới.
Như vậy, thời gian qua ngành ngân hàng đã vào cuộc rất sớm, chủ động, linh hoạt, từng bước tháo gỡ khó khăn cho khách hàng và đã đạt được kết quả bước đầu quan trọng. Những kết quả này đã góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ duy trì tăng trưởng kinh tế hết quý I/2020 đạt 3,82%, mặc dù thấp hơn các năm gần đây nhưng vẫn là điểm sáng so với nhiều nước trên thế giới đang suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Trong thời gian tới, NHNN tiếp tục theo dõi sát diễn biến kinh tế vĩ mô, thị trường tiền tệ trong và ngoài nước, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành để chủ động, linh hoạt điều hành chính sách tiền tệ nhằm kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và góp phần phục hồi tăng trưởng kinh tế; tiếp tục điều hành, kiểm soát quy mô tăng trưởng tín dụng lành mạnh phù hợp với chỉ tiêu định hướng, nhằm thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế và lạm phát được Quốc hội và Chính phủ đặt ra. Trường hợp cần thiết, NHNN sẽ xem xét điều chỉnh chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng của TCTD cao hơn chỉ tiêu đã thông báo từ đầu năm, đảm bảo đáp ứng đầy đủ, có hiệu quả mọi nhu cầu vốn của nền kinh tế.
3. Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 42/NQ-CP ngày 09/4/2020 về các biện pháp hỗ trợ người dân gặp khó khăn do đại dịch Covid-19, trong đó có chính sách cho người sử dụng lao động vay vốn lãi suất 0%/năm để trả lương ngừng việc cho người lao động. Các doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn trong thu xếp nguồn tiền để trả lương ngừng việc, vậy NHNN đã triển khai chính sách này thế nào và hiệu quả ra sao?
- Để cụ thể hóa Nghị quyết 42/NQ-CP ngày 9/4/2020 của Chính phủ, NHNN đã phối hợp Bộ Lao động – Thương bình và Xã hội (đơn vị chủ trì) xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 15/2020/QĐ-TTg ngày 22/4/2020 về việc thực hiện các chính sách hỗ trợ người dân gặp khó khăn do đại dịch Covid-19. Trong đó đã quy định cụ thể về chính sách hỗ trợ người sử dụng lao động vay vốn để trả lương ngừng việc đối với người lao động như: điều kiện vay vốn, hồ sơ, thủ tục xác nhận, phê duyệt người sử dụng lao động đủ điều kiện vay vốn, phê duyệt cho vay và tổ chức giải ngân, …
- NHNN đã khẩn trương ban hành Thông tư 05/2020/TT-NHNN ngày 7/5/2020 quy định về tái cấp vốn đối với ngân hàng chính sách xã hội (NHCSXH); đồng thời ban hành Quyết định 9251/QĐ-NHNN ngày 13/5/2020 về việc tái cấp vốn đối với NHCSXH theo Quyết định 15/2020/TT-NHNN ngày 24/4/2020; có Công văn 3054/NHNN-TT ngày 28/4/2020 chỉ đạo các TCTD miễn phí dịch vụ thanh toán, phí chuyển tiền khi triển khai Nghị quyết 42/NQ-CP và Quyết định 15/2020/QĐ-TTg.
- Về phía NHCSXH cũng đã ban hành văn bản 2129/HD-NHCS ngày 27/4/2020 hướng dẫn nghiệp vụ cho vay người sử dụng lao động để trả lương ngừng việc đối với người lao động.
Như vậy NHNN và NHCSXH đã ban hành đầy đủ cơ sở pháp lý, văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách cho vay lãi suất 0% đối với người sử dụng lao động để trả lương cho người lao động ngừng việc.
Tuy nhiên, kể từ khi ban hành chính sách đến nay NHCSXH chưa nhận được hồ sơ đề nghị vay vốn để trả lương cho người lao động bị ngừng việc. Theo báo cáo số 72/BC-BLĐTBXH ngày 20/5/2020 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết 42/NQ-CP và Quyết định 15/2020/QĐ-TTg, việc triển khai chính sách vay trả lương ngừng việc chưa được nhiều một phần do các doanh nghiệp bị ảnh hưởng đã bắt đầu quay trở lại làm việc, các doanh nghiệp còn tích lũy kinh phí để trả lương; mặt khác doanh nghiệp chưa chủ động lập hồ sơ vay vốn, xác nhận các chế độ hỗ trợ khác cho người lao động do e ngại việc chứng minh khó khăn tài chính có thể ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất kinh doanh.
Do đó, NHNN đề nghị Đại biểu Quốc hội thông tin tới doanh nghiệp, người dân về chính sách hỗ trợ của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và của ngành ngân hàng; đồng thời, UBND các tỉnh cũng cần tuyên truyền, hướng dẫn và xác nhận, phê duyệt Danh sách người sử dụng lao động đủ điều kiện được vay vốn để NHCSXH có cơ sở phê duyệt cho vay.
4. Thời gian qua tại các địa phương các công ty tài chính tiêu dùng được thành lập và phát triển mạnh bước đầu đáp ứng được kịp thời nhu cầu về tài chính của người dân trong sinh hoạt và tiêu dùng. Đề nghị Thống đốc cho biết ngành ngân hàng có biện pháp gì để quản lý tốt hoạt động cho vay tiêu dùng của các công ty tài chính để đảm bảo an toàn và bảo vệ khách hàng vay.
a. Về tình hình hoạt động và công tác quản lý, giám sát các công ty tài chính:
Hiện nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế, đời sống của nhân dân đã được cải thiện đáng kể, nhu cầu chi tiêu phục vụ đời sống ngày càng cao, do đó, tín dụng tiêu dùng là xu hướng phát triển tất yếu, cũng là chiến lược, mục tiêu và là thị trường đầy tiềm năng của nền kinh tế. Khách hàng tìm đến các ngân hàng thương mại và công ty tài chính (CTTC) để thực hiện nhu cầu vay tiêu dùng ngày càng nhiều. Đến nay, trên toàn hệ thống hiện có 16 CTTC, trong đó có 12 CTTC tiêu dùng.
Nhằm quản lý hoạt động cho vay tiêu dùng nói chung và của các CTTC nói riêng, thời gian qua, NHNN đã hoàn thiện khung pháp lý về hoạt động cho vay của TCTD đối với khách hàng, trong đó có tín dụng tiêu dùng, như: Thông tư số 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 quy định về hoạt động cho vay của TCTD đối với khách hàng (Thông tư số 39); Thông tư số 43/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 về hoạt động cho vay tiêu dùng của CTTC (Thông tư số 43). Đặc biệt, NHNN đã ban hành Thông tư số 18/2019/TT-NHNN ngày 04/11/2019 (Thông tư số 18) sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 43 nhằm quản lý chặt chẽ hơn hoạt động cho vay tiêu dùng của CTTC; Thông tư 18 một mặt thúc đẩy vai trò của các CTTC tiêu dùng, mặt khác kiểm soát để giảm rủi ro phát sinh từ việc các CTTC tập trung cho vay tiêu dùng giải ngân trực tiếp, đa dạng hóa sản phẩm, hướng tới khách hàng có nhu cầu vay tiêu dùng thực sự3. Các quy định hiện hành về hoạt động cho vay tiêu dùng của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đã được đơn giản hóa về thủ tục vay vốn, phù hợp với quy định của pháp luật liên quan, điều kiện thực tế và đặc thù hoạt động cho vay tiêu dùng tại Việt Nam, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận vốn tín dụng đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng, sinh hoạt, đảm bảo hoạt động cho vay tiêu dùng phát triển bền vững.
Để bảo vệ quyền lợi khách hàng, Thông tư số 39, Thông tư số 43 và Thông tư số 18 đã quy định rõ trách nhiệm của công ty tài chính trong việc công khai, minh bạch hoạt động cho vay. Theo đó, CTTC phải: Ban hành quy định về mức lãi suất cho vay cao nhất, mức lãi suất cho vay thấp nhất đối với từng sản phẩm cho vay tiêu dùng để áp dụng thống nhất và gửi NHNN; cung cấp cho khách hàng đầy đủ các thông tin trước khi xác lập thỏa thuận cho vay gồm: lãi suất cho vay, lãi suất áp dụng đối với dư nợ gốc bị quá hạn, lãi chậm trả, loại phí và mức phí áp dụng đối với khoản vay; cung cấp cho khách hàng dự thảo hợp đồng cho vay để xem xét trước khi ký, giải thích chính xác, đầy đủ, trung thực các nội dung tại hợp đồng cho vay bao gồm cả quyền và nghĩa vụ của khách hàng, các biện pháp đôn đốc, thu hồi nợ; niêm yết công khai các nội dung về khung lãi suất cho vay tiêu dùng, các loại phí, phương pháp tính lãi, các hình thức tiếp nhận góp ý, phản ánh, khiếu nại của khách hàng... tại trụ sở, điểm giới thiệu dịch vụ, trên trang thông tin điện tử của CTTC; có các biện pháp đôn đốc, thu hồi nợ phù hợp với đặc thù của khách hàng, quy định của pháp luật và không bao gồm biện pháp đe dọa khách hàng.
Tại các chỉ thị về tổ chức thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm của ngành Ngân hàng hằng năm, NHNN đã chỉ đạo các đơn vị tăng cường quản lý rủi ro đối với tín dụng tiêu dùng, cho vay phục vụ đời sống; chỉ đạo các CTTC tiêu dùng chấn chỉnh lại hoạt động cho vay, có chính sách lãi suất phù hợp, thu nợ đảm bảo minh bạch, đúng quy định pháp luật. Đồng thời, đưa đối tượng CTTC tiêu dùng vào Kế hoạch thanh tra hằng năm; qua thanh tra đã phát hiện một số tồn tại, hạn chế về hoạt động của CTTC nói chung và hoạt động tín dụng tiêu dùng nói riêng, đề xuất xử lý theo thẩm quyền và sửa đổi cơ chế, chính sách phù hợp với hoạt động cho vay tiêu dùng.
Nhằm tăng cường hơn nữa công tác quản lý, giám sát hoạt động của CTTC và hoạt động cho vay tiêu dùng, ngăn ngừa hành vi gian lận, vi phạm các quy định của pháp luật, NHNN đã có công văn chỉ đạo TCTD, NHNN chi nhánh tỉnh, thành phố chấn chỉnh hoạt động cho vay tiêu dùng, phục vụ nhu cầu đời sống đối với các CTTC tiêu dùng, chi nhánh và văn phòng đại diện của CTTC tiêu dùng. Yêu cầu các TCTD, CTTC tiêu dùng rà soát các quy định nội bộ, đảm bảo ban hành đầy đủ theo đúng quy định của pháp luật, đặc biệt các quy định nội bộ về cho vay/cho vay tiêu dùng, quản lý tiền vay phù hợp với đặc điểm hoạt động kinh doanh của CTTC; nghiêm túc thực hiện các quy định về nguyên tắc, phương pháp tính lãi, minh bạch lãi suất cấp tín dụng trong hoạt động nhận tiền gửi, cấp tín dụng giữa CTTC với khách hàng; tăng cường chất lượng cán bộ, nâng cao đạo đức nghề nghiệp, hạn chế rủi ro đạo đức có thể xảy ra; tuyên truyền nâng cao hiểu biết, nhận thức về quản lý tài chính trong cộng đồng; cảnh báo về sự gia tăng rủi ro (nợ xấu) trong điều kiện thị trường cho vay tiêu dùng phát triển nhanh.
b. Định hướng, giải pháp trong thời gian tới:
Để bảo đảm an toàn hoạt động hệ thống ngân hàng và quyền lợi của khách hàng vay, NHNN sẽ tiếp tục:
- Theo dõi chặt chẽ và kịp thời cảnh báo, có biện pháp giám sát phù hợp đối với các CTTC; thực hiện tiếp xúc, làm việc trực tiếp đối với các CTTC (nếu cần thiết) nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn những rủi ro tiềm ẩn cũng như nguy cơ vi phạm các quy định pháp luật đối với các nội dung huy động vốn, cho vay, chất lượng tài sản, kết quả kinh doanh, tình hình thanh khoản và việc thực hiện các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động; giám sát chặt chẽ diễn biến cho vay tiêu dùng bảo đảm hoạt động cho vay, thu hồi nợ của CTTC minh bạch, có chính sách lãi suất phù hợp, phương thức thu hồi nợ đúng quy định.
- Theo dõi, giám sát các CTTC về việc thực hiện các giải pháp, lộ trình đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt tại Phương án cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016 - 2020.
- Tiếp tục chỉ đạo, yêu cầu các CTTC chủ động phòng ngừa, ngăn chặn hành vi gian lận, vi phạm, bảo đảm quyền lợi của khách hàng vay của CTTC,
đảm bảo an ninh tiền tệ.
Trên đây là ý kiến trả lời của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về nội dung chất vấn của Đại biểu Quốc hội Bùi Xuân Thống. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước mong tiếp tục nhận được sự quan tâm của Đại biểu đối với hoạt động ngân hàng.