TS. HỒ NGỌC LUẬT - \nBan Khoa giáo Trung ương
Chuyển đổi từ nền kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ, bao cấp, tập trung sang nền kinh tế thị trường, nền kinh tế Việt Nam trong thời gian qua đạt được nhiều thành tựu quan trọng: kinh tế tăng trưởng nhanh và ổn định; xã hội có nhiều tiến bộ, đời sống ngày càng được nâng cao, chất lượng cuộc sống có thay đổi cơ bản; dịch vụ công ngày càng phát triển, cơ chế thị trường và ý thức thực hành một nhà nước pháp quyền ngày càng tác động một cách sâu sắc đến mọi tầng lớp nhân dân; Nhà nước ngày càng mạnh và càng tập trung thực sự vào những chức năng cơ bản không thể thiếu được của một nhà nước trong nền kinh tế hoạt động theo cơ chế thị trường định hướng XHCN. Việc Nhà nước đang băn khoăn về việc làm sao giảm sử dụng tiền mặt trong giao dịch thanh toán trong nền kinh tế là đương nhiên. Đáng nhẽ ra việc này đã phải bắt đầu từ nhiều năm trước đây, nếu chúng ta thực sự nhìn nhận nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, nhu cầu cải cách hành chính, tăng cường và nâng cao trình độ quản lý xã hội là quan trọng. Và quan trọng hơn hết, nếu chúng ta biết nhìn nhận nhu cầu giao dịch, thanh toán không dùng tiền mặt là nhu cầu tất yếu của dân đang ngày càng trở thành phổ biến để dựa vào đó thực thi đúng chức trách quản lý nhà nước của mình.
Với khoảng 83 triệu dân, GDP bình quân đầu người gần 600USD, Việt Nam không phải là nền kinh tế lớn, càng không phải là nước phát triển. Nhưng không phải thế mà chúng ta cho rằng phổ biến việc sử dụng tiền mặt trong giao dịch thanh toán là tất yếu, giống như nền kinh tế Hàn Quốc, Đài Loan tại những năm đầu của thập kỷ 70 thế kỷ 20 (lúc đó có mức GDP bình quân đầu người như ta). Chúng ta không riêng lẻ, mà đang hội nhập mạnh mẽ về kinh tế. Do đó, phải so sánh và hội nhập với một Hàn Quốc, Đài Loan,... ngày nay, và phải tính đến nhu cầu của dân muốn hội nhập với nền kinh tế văn minh và cũng muốn được chia sẻ sự văn minh đó ngay trên đất Việt của mình. Như vậy triết lý vấn đề là phải tìm mọi cách hỗ trợ cho nền kinh tế có thể giao dịch thuận tiện, dễ dàng phi tiền mặt. Trách nhiệm này trước hết thuộc về Nhà nước, sau nữa là các tổ chức tài chính.
Không nên dùng biện pháp hành chính để hạn chế thanh toán bằng tiền mặt trong nền kinh tế. Nhưng cần phải nhanh chóng chấm dứt việc chi trả ngân sách nhà nước bằng tiền mặt. Như vậy, nếu làm được như vậy, Nhà nước sẽ làm gương cho xã hội. Và qua đó Nhà nước sẽ thúc đẩy việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin. Bênh cạnh đó Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi để dân “thích chi trả” phi tiền mặt. Chúng ta phải hành động theo tinh thần nhà nước pháp quyền là: dân chỉ không được làm cái gì pháp luật cấm. Không nên đặt vấn đề “hạn chế” hoặc “cấm”. Nhà nước có quyền gì để hạn chế dân. Tốt hơn hết, Nhà nước nên tạo mọi điều kiện thuận lợi cho dân được thực hiện giao dịch và cần thiết, thực ra đang rất cần thiết, khuyến khích để ai giao dịch, thanh toán phi tiền mặt sẽ được nhiều cái lợi hơn người thích sử dụng tiền mặt.
Việc giao dịch, thanh toán bớt dùng tiền mặt, xã hội và Nhà nước sẽ được nhiều điều lợi. Nhiều công trình nghiên cứu và nhiều bài báo đã làm rõ vấn đề này. Vậy để được cái lợi đó, Nhà nước trước mắt cũng nên mất một vài cái gì đó, như đầu tư hay khuyến khích đầu tư cơ sở hạ tầng, các ưu đãi trong giao dịch, thanh toán không dùng tiền mặt... Bên cạnh đó cũng nên khuyến khích các doanh nghiệp, cửa hàng... có điều kiện, đầu tư cho việc chi trả ít dùng tiền mặt. Ví dụ như người thanh toán không dùng tiền mặt được giảm 10-20% thuế giá trị gia tăng. Như vậy các doanh nghiệp, cửa hàng... có thể có thêm khả năng bán giảm giá, thu hút thêm khách hàng nếu làm tốt các dịch vụ cho việc thanh toán không dùng tiền mặt.
Đối với vấn đề quản lý nhà nước, đưa thanh toán không dùng tiền mặt vào đời sống người dân, trước hết cần thống nhất cách tư duy: Nhà nước tạo môi trường, điều kiện thuận lợi, đáp ứng các dịch vụ cần thiết cho việc hình thành dần thói quen của xã hội trong việc giao dịch, thanh toán không dùng tiền mặt. Trên cơ sở đó xác định và thống nhất quan niệm để hoàn thiện, xây dựng cơ chế chính sách về tổ chức, quản lý, điều hành hệ thống thanh toán trong toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Thực thi một cách nghiêm minh Luật Giao dịch điện tử, nhanh chóng ban hành luật thanh toán để xử lý tổng thể phạm vi và đối tượng thanh toán; các chủ thể tham gia thanh toán, các hệ thống thanh toán. Đầu tư và tổ chức được hệ thống kế toán thanh toán theo mô hình tập trung hóa tài khoản; đồng thời chú trọng đào tạo cán bộ có trình độ sử dụng, vận hành các phương tiện kỹ thuật mới. Cần có một bộ máy tổ chức, quản lý, điều hành hệ thống thanh toán toàn quốc tại Ngân hàng Trung ương đủ tầm để thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ thanh toán.
Hiện nay, các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt khá phổ biến, gồm: Internet Banking, E-banking, Home Banking, Phone Banking, MobileBanking..., ATM, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng, séc, chuyển tiền điện tử, nhờ thu, ủy nhiệm chi, thanh toán qua tài khoản cá nhân, thanh toán online, Master Card, Visa Card, Amex Card... Nhu cầu thanh toán phi tiền mặt hay thanh toán điện tử trong cả nước đang tăng nhanh. Tuy nhiên, trong tổng số 80 tổ chức tín dụng và hơn 1.000 các quỹ tín dụng nhân dân, rất ít nơi sử dụng các hình thức thanh toán phi tiền mặt. Còn hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, một ví dụ tiêu biểu cho thanh toán phi tiền mặt, thì hình thức này cũng chưa phổ biến, chưa rộng lớn mà mới được sử dụng thanh toán giữa một số ngân hàng trên 5 địa phương với nhau. Các loại hình khác như thanh toán bù trừ tỉnh, thành phố, thanh toán nội bộ các ngân hàng và thanh toán quốc tế, mặc dù đã ra đời từ lâu nhưng sự phát triển còn hạn chế. Hệ thống ATM trên cả nước dù đã phát triển nhanh trong vài năm qua, đến nay đã có gần 2.000 máy tại tất cả các địa bàn trong nước cùng khoảng 1 triệu thẻ. Nhưng con số này vẫn còn quá nhỏ bé so với 83 triệu dân Việt Nam.
Đối với người dân, nếu chúng ta muốn thói quen chi trả tiền mặt được từng bước điều chỉnh phù hợp với nền kinh tế hiện đại, tức là nếu chúng ta muốn giác ngộ ý thức của người dân về cái lợi của giao dịch, thanh toán không dùng tiền mặt, thì Nhà nước phải tạo ra các điều kiện thuận lợi để khuyến khích dân. Trong quá trình phát triển của xã hội loài người, giao dịch có trước, tiền có sau. Tiền mặt chỉ là một công cụ thuận tiện. Do vậy, nếu chúng ta tạo điều kiện, sẵn sàng cung cấp các dịch vụ tiện lợi cho người dân, thì mọi người sẽ có ngay thói quen thanh toán không dùng tiền mặt, và lúc đó, việc phải chi trả bằng tiền mặt lại là việc bất đắc dĩ. Để xã hội có được thói quen này, trách nhiệm Nhà nước rất to lớn và quan trọng.
(Cnth theo thnh)