1. Tên Đề tài: “Kết nối thanh toán xuyên biên giới - các xu hướng mới, kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cho Việt Nam”
Mã số: ĐTNH.017/25
2. Tổ chức chủ trì thực hiện: Vụ Thanh toán
3. Chủ nhiệm và các thành viên tham gia:
Cá nhân chủ trì: ThS.Phạm Anh Tuấn - Vụ trưởng, Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Thư ký: ThS.Nguyễn Thị Thu - Phó Vụ trưởng, Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Các thành viên tham gia:
ThS.Nguyễn Trung Anh - Phó Trưởng phòng, Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Trần Công Quỳnh Lân - Phó Tổng Giám đốc, Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam.
ThS.Đoàn Hồng Nhung - Giám đốc Khối Bán lẻ, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam.
ThS.Nguyễn Chiến Thắng - Giám đốc Ban Công nghệ, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam.
ThS.Nguyễn Quang Minh - Phó Trưởng phòng, Vụ Hợp tác Quốc tế, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Đặng Hoàng Điệp - Phó Trưởng phòng, Cục Quản lý Ngoại hối, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Vũ Thị Thùy - Chánh văn phòng, Công ty cổ phần thanh toán quốc gia Việt Nam (NAPAS).
ThS.Lê Phương Linh - Chuyên viên, Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
4. Thời gian bắt đầu và thời gian kết thúc:
- Thời gian bắt đầu: Tháng 10/2024
- Thời gian kết thúc: Tháng 04/2026
5. Kinh phí thực hiện: 230 triệu đồng.
6. Kết quả thực hiện: Giỏi
7. Các nội dung chính:
- Làm rõ khái niệm, mô hình và các xu hướng mới trong kết nối thanh toán xuyên biên giới;
- Kinh nghiệm các nước trong quản lý, thúc đẩy kết nối thanh toán xuyên biên giới;
- Khái quát thực trạng về hành lang pháp lý, hoạt động kết nối thanh toán xuyên biên giới của Việt Nam;
- Đề xuất các mô hình kết nối thanh toán xuyên biên giới phù hợp với thực trạng điều kiện Việt Nam.
8. Mô tả tóm tắt:
Chương 1, Đề tài cung cấp nền tảng khái niệm và phân tích toàn diện về hệ sinh thái thanh toán xuyên biên giới, bao gồm bốn nhóm nội dung chính: khái niệm và phân loại, các chủ thể tham gia, yếu tố tác động và xu hướng phát triển.
Thanh toán xuyên biên giới được định nghĩa là giao dịch thanh toán/chuyển tiền giữa người trả và người thụ hưởng thuộc hai quốc gia hoặc vùng lãnh thổ khác nhau, thực hiện qua nhiều kênh khác nhau từ chuyển khoản ngân hàng, thẻ quốc tế đến các giải pháp fintech. So với thanh toán nội địa, thanh toán xuyên biên giới có mức độ phức tạp cao hơn đáng kể với năm đặc trưng cơ bản: (i) sự tham gia của nhiều trung gian và quy trình xử lý đa tầng; (ii) chi phí giao dịch cao và cấu phần phí đa dạng; (iii) mức độ minh bạch còn hạn chế; (iv) khả năng tiếp cận chưa đồng đều; và (v) yêu cầu tuân thủ cao trong bối cảnh khuôn khổ pháp lý còn phân mảnh. Thanh toán xuyên biên giới có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí, bao gồm đối tượng sử dụng (bán buôn/bán lẻ), mô hình kết nối, cơ chế quyết toán, đồng tiền sử dụng và mức độ can thiệp của khu vực công.
Về các chủ thể tham gia, hệ sinh thái thanh toán xuyên biên giới được cấu thành bởi hai tuyến chức năng chính. Tuyến trước bao gồm các tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán (PSP) bao gồm ngân hàng, tổ chức chuyển tiền (MTO), mạng lưới bưu điện và tổ chức cung ứng tiền di động và các mạng lưới thẻ thanh toán quốc tế như Visa, Mastercard. Đây là các chủ thể tiếp xúc trực tiếp với người dùng cuối, thực hiện các chức năng từ khởi tạo giao dịch, xác minh KYC đến định tuyến và giải ngân. Tuyến sau bao gồm các tổ chức tổng hợp lệnh thanh toán, đại lý ngoại hối (FX) và tổ chức cung cấp dịch vụ tin điện (nổi bật là SWIFT), đảm nhận các chức năng xử lý, bù trừ và quyết toán ở hậu trường. Hiệu quả phối hợp giữa hai tuyến này có tác động trực tiếp đến tốc độ, chi phí và tính minh bạch của toàn bộ chuỗi thanh toán. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý ở cả cấp quốc gia (NHTW, cơ quan giám sát tài chính, đơn vị AML/CFT) và cấp quốc tế (BIS/CPMI, FSB, IMF, World Bank) đóng vai trò định hình khuôn khổ pháp lý và điều phối cải cách hệ thống.
Thanh toán xuyên biên giới chịu tác động đồng thời của bốn nhóm yếu tố có tính cấu trúc: (i) khung chính sách – pháp lý, trong đó sự phân mảnh và thiếu hài hòa giữa các khu vực pháp lý tạo ra ma sát đáng kể về chi phí tuân thủ và thời gian xử lý; (ii) đặc điểm thị trường và cơ chế hình thành giá, phản ánh xu hướng tập trung cao trong mô hình ngân hàng đại lý và cạnh tranh hạn chế trên nhiều hành lang thanh toán; (iii) hạ tầng và tiêu chuẩn công nghệ, với sự phân mảnh kỹ thuật và mô hình xử lý theo lô còn phổ biến; và (iv) thanh khoản, cơ chế quyết toán và thị trường ngoại hối, là lớp "hậu trường" có tác động mang tính quyết định đến hiệu quả vận hành. Bốn nhóm yếu tố này có mối quan hệ tương tác chặt chẽ, đòi hỏi cách tiếp cận cải cách đồng bộ thay vì can thiệp đơn lẻ vào từng khía cạnh.
Về xu hướng phát triển, thanh toán xuyên biên giới đang chịu tác động của nhiều xu hướng định hình mang tính cấu trúc. Nhu cầu thanh toán giá trị nhỏ tăng mạnh, thúc đẩy bởi sự lớn mạnh của phân khúc SME và nhà cung cấp phi truyền thống. Thương mại điện tử xuyên biên giới (được dự báo đạt hơn 20.000 tỷ USD vào năm 2033) tạo áp lực ngày càng lớn đối với yêu cầu về tốc độ, chi phí và tính minh bạch của hệ thống thanh toán quốc tế. Đồng thời, sự gia tăng của hoạt động du lịch, du học và lao động di cư quốc tế cũng mở rộng quy mô và tần suất giao dịch bán lẻ xuyên biên giới. Về công nghệ, bốn xu hướng nổi bật đang định hình lại cảnh quan thanh toán xuyên biên giới: (i) sự phát triển của các nền tảng đa phương có khả năng thay thế một phần mô hình ngân hàng đại lý truyền thống; (ii) ứng dụng công nghệ thời gian thực và liên kết hệ thống thanh toán nhanh (FPS), hướng đến xử lý 24/7 và rút ngắn thời gian giao dịch; (iii) công nghệ sổ cái phân tán (DLT) với tiềm năng giảm tầng trung gian, tăng minh bạch và hỗ trợ quyết toán PvP đa tiền tệ; và (iv) CBDC, đặc biệt mô hình wCBDC đa phương được kỳ vọng mang lại bước đột phá về tốc độ và chi phí thông qua các dự án thử nghiệm quy mô quốc tế như mBridge hay Dunbar. Tuy nhiên, tất cả các xu hướng công nghệ này đều đối mặt với những thách thức đáng kể về khả năng mở rộng, khuôn khổ pháp lý đa khu vực và chi phí đầu tư ban đầu, đòi hỏi tầm nhìn trung và dài hạn cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan trong quá trình triển khai.
Chương 2 đã hệ thống hóa kinh nghiệm quốc tế về các mô hình kết nối thanh toán xuyên biên giới, phân tích các cách tiếp cận quản lý của các quốc gia và rút ra bài học thực tiễn cho Việt Nam, tập trung vào bốn nhóm nội dung chính: mô hình kết nối, thách thức, cách tiếp cận quản lý và bài học kinh nghiệm.
Về các mô hình kết nối thanh toán xuyên biên giới, chương xác định năm mô hình chủ yếu đang được triển khai trên thực tiễn. Mô hình ngân hàng đại lý là nền tảng truyền thống, vận hành qua chuỗi tài khoản nostro/vostro và hệ thống SWIFT, giữ vai trò thiết yếu trong thanh toán thương mại và đầu tư nhưng tồn tại nhiều hạn chế mang tính cấu trúc về chi phí, tốc độ và minh bạch. Mô hình đóng (closed network) bao gồm ba dạng chính: mạng lưới thẻ quốc tế (Visa, Mastercard, UnionPay) với phạm vi chấp nhận toàn cầu và quy trình xử lý chuẩn hóa cao; mạng lưới chuyển tiền quốc tế (MTO) như Western Union, MoneyGram với mạng lưới đại lý rộng khắp phù hợp với nhu cầu kiều hối; và ví điện tử xuyên biên giới (PayPal, Alipay, WeChat Pay) – dạng mô hình đóng thế hệ mới đang dần chuyển từ trạng thái khép kín sang "đóng nhưng có liên thông". Mô hình liên thông khu vực thể hiện mức độ hợp tác cao hơn, điển hình là TARGET2 của Liên minh châu Âu, P27 tại Bắc Âu và PAPSS tại châu Phi, hướng đến xây dựng hệ sinh thái thanh toán khu vực với hạ tầng và quy tắc vận hành thống nhất. Mô hình hệ thống thanh toán quốc gia có phạm vi hoạt động xuyên biên giới, tiêu biểu là CIPS của Trung Quốc và SPFS của Liên bang Nga, phản ánh cách tiếp cận chủ động của một số quốc gia trong việc xây dựng hạ tầng thanh toán riêng gắn với chiến lược quốc tế hóa đồng nội tệ. Mô hình blockchain, trong đó RippleNet và Stellar là các ví dụ tiêu biểu, được nhìn nhận nhiều hơn như giải pháp bổ trợ hoặc thử nghiệm hơn là thay thế hoàn toàn hạ tầng hiện hữu.
Về thách thức trong các mô hình kết nối, chương nhận diện năm nhóm thách thức mang tính phổ quát. Thứ nhất, sự khác biệt về khung pháp lý và quản trị xuyên biên giới tạo ra rào cản lớn nhất, khi các vấn đề về luật điều chỉnh, thẩm quyền giải quyết tranh chấp và tính cuối cùng của thanh toán trở nên phức tạp trong môi trường đa khu vực pháp lý. Thứ hai, phần lớn hạ tầng công nghệ hiện hành vẫn vận hành trên nền tảng kế thừa, thiếu khả năng xử lý thời gian thực và tương thích dữ liệu, dẫn đến tình trạng thanh khoản bị mắc kẹt và chi phí vận hành cao. Thứ ba, rủi ro thanh khoản, tỷ giá và tuân thủ tiếp tục là điểm nghẽn, đặc biệt khi cơ chế quyết toán PvP chưa bao phủ đầy đủ các đồng tiền của các nền kinh tế mới nổi, trong khi việc kiểm tra AML/CFT trùng lặp tại nhiều tầng trung gian kéo dài thời gian xử lý. Thứ tư, nhiều nền tảng khu vực chưa đạt được quy mô giao dịch đủ lớn để tận dụng hiệu ứng mạng lưới, trong khi cạnh tranh giữa các mô hình song phương, đa phương và tư nhân có thể tạo ra sự phân mảnh mới. Thứ năm, sự liên thông hệ thống làm gia tăng nguy cơ lan truyền sự cố kỹ thuật và tấn công mạng, đặt ra yêu cầu cao về an ninh hệ thống và cơ chế xử lý sự cố xuyên biên giới.
Về cách tiếp cận quản lý, chương tổng hợp sáu mô hình tiêu biểu từ kinh nghiệm quốc tế. Cách tiếp cận cải tiến và củng cố hệ thống hiện hữu (incremental & risk-based) được các nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, EU, Vương quốc Anh và Nhật Bản áp dụng, nhấn mạnh nâng cấp hạ tầng hiện có, chuẩn hóa dữ liệu và giám sát dựa trên rủi ro thay vì thay thế đột ngột mô hình truyền thống. Cách tiếp cận dựa trên vai trò điều phối của NHTW (central bank-led connectivity) coi NHTW là kiến trúc sư hệ thống, chịu trách nhiệm định hình kiến trúc kết nối, quy định cơ chế quyết toán và phân định rõ vai trò giữa khu vực công và khu vực tư. Cách tiếp cận quản lý theo khu vực và liên minh tiền tệ đặt trọng tâm vào hài hòa hóa pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật chung, điển hình là EU với hệ thống SEPA/TARGET2. Cách tiếp cận thận trọng với đổi mới công nghệ sử dụng cơ chế sandbox, giới hạn phạm vi thử nghiệm và tách biệt hạ tầng thí điểm khỏi hệ thống thanh toán cốt lõi. Cách tiếp cận dựa trên tiêu chuẩn và hợp tác quốc tế dựa vào vai trò điều phối của FSB, CPMI, IMF và World Bank trong xây dựng chuẩn mực chung. Cách tiếp cận để thị trường dẫn dắt dưới sự giám sát của cơ quan quản lý cho phép khu vực tư nhân đổi mới trong khuôn khổ bảo vệ người tiêu dùng, minh bạch phí dịch vụ và tuân thủ AML/CFT.
Về bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, chương tập trung vào năm nhóm bài học lớn. Về khuôn khổ pháp lý, kinh nghiệm so sánh từ EU, Hoa Kỳ, Singapore và Nhật Bản cho thấy không tồn tại mô hình pháp lý thống nhất áp dụng chung; Việt Nam cần xây dựng khuôn khổ pháp lý đủ linh hoạt để hỗ trợ kết nối song phương trong khu vực, làm rõ thẩm quyền trung tâm của NHTW, chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên rủi ro và dữ liệu, đồng thời gắn chặt yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu với pháp lý ngay từ đầu. Về nâng cấp hạ tầng thanh toán, năm bài học cụ thể được xác định: chuẩn hóa theo tiêu chuẩn ISO 20022 và hiện đại hóa hạ tầng hướng tới xử lý 24/7; tăng cường kết nối liên thông và tính mở của hệ thống; triển khai nền tảng API mở thống nhất theo khuyến nghị của CPMI; nâng cao năng lực an ninh mạng theo chuẩn quốc tế; và chủ động thử nghiệm các sáng kiến công nghệ mới như CBDC hay mô hình Nexus. Về hợp tác quốc tế, Việt Nam nên coi hợp tác với BIS, IMF và World Bank là công cụ hỗ trợ lộ trình chính sách dài hạn, ưu tiên các nội dung phục vụ trực tiếp cho mở rộng kết nối song phương trong khu vực, đồng thời thể chế hóa hợp tác thông qua cơ chế phối hợp thường xuyên. Về bảo mật dữ liệu, cần thiết kế kiến trúc kết nối theo nguyên tắc "chia sẻ tối thiểu cần thiết", lồng ghép yêu cầu bảo mật ngay trong thiết kế mô hình, ưu tiên các mô hình kết nối cho phép duy trì quyền kiểm soát dữ liệu trong nước và quy định rõ trách nhiệm pháp lý giữa các bên. Về nâng cao năng lực giám sát, cần thiết kế năng lực giám sát theo hướng "mô-đun" – mỗi kết nối song phương phải đóng gói sẵn các thành phần về quản trị và giám sát, có thể nâng cấp tương thích khi tham gia nền tảng đa phương trong tương lai, đồng thời chuyển mạnh sang giám sát dựa trên rủi ro và dữ liệu theo dõi thời gian thực thay vì mô hình báo cáo định kỳ truyền thống.
Chương 3, Đề tài đã phân tích toàn diện thực trạng hoạt động kết nối thanh toán xuyên biên giới của Việt Nam qua ba nhóm nội dung chính: khuôn khổ pháp lý, thực tiễn vận hành và những hạn chế, thách thức đặt ra.
Về khuôn khổ pháp lý, hệ thống quy định của Việt Nam được cấu trúc theo hai tầng. Tầng thứ nhất là các điều ước và thỏa thuận quốc tế, trong đó nổi bật là việc Việt Nam ký kết Bản ghi nhớ về kết nối thanh toán khu vực (MoU RPC) với nhóm các NHTW ASEAN, tham gia sáng kiến ASEAN Integrated QR Code Payment System và triển khai các kết nối song phương thông qua các thỏa thuận kỹ thuật như kết nối QR với Lào qua VietQR – LAPNet và với Trung Quốc qua NAPAS – UnionPay International. Ở bình diện quốc tế, Việt Nam thực hiện cam kết Điều VIII của IMF (từ năm 2005), tuân thủ các chuẩn mực của BIS, IMF, World Bank và các nghĩa vụ WTO trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, tạo thành một "khung thể chế quốc tế" giúp tăng tính minh bạch và độ tin cậy cho môi trường thanh toán xuyên biên giới.
Tầng thứ hai là khuôn khổ pháp lý trong nước, được xây dựng trên nền tảng nguyên tắc tự do hóa giao dịch vãng lai theo Pháp lệnh Ngoại hối 2005 (sửa đổi 2013). Khuôn khổ này bao phủ toàn bộ các hình thức giao dịch xuyên biên giới, từ thanh toán xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ, chuyển tiền một chiều, hoạt động đầu tư ra nước ngoài, vay trả nợ nước ngoài, đến các quy định về mang tiền mặt theo người khi xuất nhập cảnh và ngưỡng báo cáo giao dịch chuyển tiền điện tử quốc tế (từ 1.000 USD theo Thông tư 27/2025/TT-NHNN). Đáng chú ý, việc tham gia hệ thống thanh toán quốc tế được xác định là hoạt động có điều kiện, yêu cầu chấp thuận bằng văn bản của NHNN theo quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024, Nghị định 52/2024/NĐ-CP và Thông tư 34/2024/TT-NHNN – phản ánh cách tiếp cận tiền kiểm, giám sát liên tục của cơ quan quản lý. Về hạ tầng dữ liệu và công nghệ, Luật Dữ liệu 2024, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định chuyên ngành của NHNN đã hình thành cách tiếp cận "đa lớp", theo đó việc kết nối dữ liệu xuyên biên giới phải đảm bảo nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu, chia sẻ có kiểm soát và duy trì quyền kiểm soát dữ liệu trong nước.
Về thực tiễn vận hành, bức tranh thanh toán xuyên biên giới của Việt Nam hiện được tổ chức qua bốn mô hình song song. Mô hình ngân hàng đại lý tiếp tục là kênh chủ đạo, đặc biệt cho các giao dịch thương mại, tài trợ thương mại và chuyển tiền yêu cầu chuẩn mực SWIFT và tuân thủ cao. Dữ liệu của Vietcombank – ngân hàng đầu mối trong mô hình này – cho thấy mạng lưới đại lý duy trì và mở rộng đều đặn (đạt 1.199 đại lý năm 2025), với dòng giao dịch tập trung chủ yếu ở khu vực châu Á, trong khi châu Âu và châu Mỹ đóng vai trò bổ trợ. Mô hình mạng lưới chuyển tiền quốc tế (MTO) giữ vai trò quan trọng trong lĩnh vực kiều hối, với sự tham gia của cả các MTO truyền thống (Western Union, MoneyGram) và các nền tảng số thế hệ mới (Remitly, Xoom), trong đó các ngân hàng thương mại đóng vai trò trung tâm với tư cách đại lý chi trả. Mô hình thẻ quốc tế có mức độ phổ cập rộng nhất, với khoảng 153,5 triệu thẻ lưu hành tính đến tháng 2/2026, trong đó Visa chiếm thị phần áp đảo (khoảng 69,1% về số lượng giao dịch), tiếp theo là Mastercard (26,3%) và JCB (thương hiệu tăng trưởng nhanh nhất năm 2025 với mức tăng khoảng 23,4% về số lượng giao dịch). Xu hướng nổi bật là sự dịch chuyển rõ nét từ rút tiền mặt sang thanh toán, với giá trị giao dịch không dùng tiền mặt năm 2025 ước đạt khoảng 28 lần GDP. Mô hình liên thông khu vực qua QR là hướng triển khai trọng tâm mới, với ba hành lang đang vận hành gồm Việt Nam – Thái Lan (dẫn đầu với 113.095 giao dịch trong năm 2025, đặc trưng "nhiều giao dịch – giá trị nhỏ"), Việt Nam – Campuchia (ít giao dịch hơn nhưng giá trị bình quân cao nhất, khoảng 13,18 triệu đồng/giao dịch, mang tính thanh toán thương mại) và Việt Nam – Lào (thị trường mới nổi với tăng trưởng ổn định và bền vững). Ngoài ra, kết nối QR với Trung Quốc đang trong giai đoạn thí điểm với kết quả ban đầu khiêm tốn.
Về hạn chế, thách thức và vấn đề đặt ra, chương nhận diện bảy nhóm vấn đề mang tính hệ thống. Thứ nhất là hạn chế nền tảng về pháp lý và thẩm quyền quản lý: Việt Nam chưa có Luật chuyên biệt về các hệ thống thanh toán, khung pháp lý phân mảnh và thiếu một cơ chế quản trị toàn diện cho thanh toán xuyên biên giới; quy định quản lý ngoại hối và giao dịch vãng lai vẫn thiên về chứng từ – tiền kiểm, chưa phù hợp với các giao dịch giá trị nhỏ, tần suất cao; chuỗi chủ thể tham gia hệ thống thanh toán quốc tế chưa được quy định đầy đủ theo chức năng và rủi ro; và vai trò của NHNN trong quản lý – giám sát kết nối quốc tế chưa được quy định đủ rõ ở cấp độ Luật. Thứ hai là thách thức cấu trúc của chuỗi thanh toán "dài – ma sát cao – phụ thuộc lớn": rủi ro chuỗi dài trong bối cảnh quan hệ đại lý toàn cầu co hẹp; chi phí ẩn trong cấu trúc phí đa lớp của thẻ quốc tế; và thách thức mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán (ĐVCNTT) đối với các kết nối QR song phương. Thứ ba là hạn chế về rủi ro tỷ giá và ngoại hối, trong đó vấn đề cốt lõi không nằm ở "phí niêm yết" mà ở "biên FX ẩn trong tỷ giá" – một thách thức về minh bạch mà khuôn khổ pháp lý hiện tại chưa có chuẩn công bố thông tin đủ chi tiết theo hướng "all-in cost" như FSB/G20 đề ra. Thứ tư là hạn chế về chuẩn hóa dữ liệu và liên thông hạ tầng: ISO 20022 chưa được triển khai rộng rãi, sự xuất hiện của các tổ chức chuyển mạch mới càng đặt ra nhu cầu cấp bách về tiêu chuẩn chung. Thứ năm là áp lực nâng cấp năng lực xử lý – quyết toán và vận hành bền bỉ khi mở rộng hành lang, đặc biệt về cơ chế dự phòng thanh khoản và xử lý sự cố xuyên biên giới. Thứ sáu là thách thức về an ninh mạng và chia sẻ dữ liệu AML/CFT trong bối cảnh đồng thời phải tuân thủ ngày càng chặt chẽ các quy định về dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Thứ bảy là nguy cơ quá tải yêu cầu tuân thủ khi nhiều chuẩn mực được áp dụng đồng thời trong khi các kênh vận hành ở mức độ hiện đại hóa rất khác nhau, cùng với rủi ro phụ thuộc hạ tầng và đối tác bên ngoài ngày càng gia tăng trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu biến động mạnh.
Nhìn tổng thể, Chương 3 phác họa rõ bức tranh của một hệ sinh thái thanh toán xuyên biên giới đang trong giai đoạn chuyển đổi: khuôn khổ pháp lý và hạ tầng đã có nền tảng nhất định nhưng chưa đồng bộ; thực tiễn vận hành đa dạng và tăng trưởng nhanh nhưng vẫn chịu sự chi phối lớn bởi hạ tầng và quy tắc bên ngoài; trong khi các thách thức mang tính hệ thống – từ pháp lý đến dữ liệu, từ tỷ giá đến an ninh mạng – đòi hỏi cách tiếp cận cải cách đồng bộ, dựa trên rủi ro và định hướng dài hạn thay vì các can thiệp đơn lẻ.
Chương 4, Đề tài đã tổng hợp chủ trương, định hướng chính sách và đề xuất các giải pháp cụ thể cho việc phát triển kết nối thanh toán xuyên biên giới của Việt Nam trong giai đoạn tới, được cấu trúc theo ba nhóm nội dung chính: nền tảng chính sách, mô hình kết nối đề xuất và các kiến nghị triển khai.
Về chủ trương và định hướng chính sách, việc phát triển kết nối thanh toán xuyên biên giới của Việt Nam được đặt trong tổng thể hai nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị. Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia tạo nền tảng về hạ tầng số, coi hạ tầng tài chính – thanh toán là cấu phần thiết yếu của hạ tầng số quốc gia. Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới mở rộng không gian hợp tác, gắn với thực tiễn Việt Nam đã nâng cấp quan hệ lên mức cao nhất với 5 đối tác lớn chỉ trong hơn hai năm và thiết lập khuôn khổ hợp tác cao nhất với tất cả các nước P5, tạo yêu cầu ngày càng cao đối với hạ tầng thanh toán hỗ trợ hội nhập. Sự kết hợp giữa hai nghị quyết hình thành điều kiện cần và đủ cho phát triển hạ tầng thanh toán có khả năng kết nối khu vực và toàn cầu. Ở cấp ngành, Chiến lược phát triển các hệ thống thanh toán Việt Nam đến năm 2030 (theo Quyết định 234/QĐ-NHNN) cụ thể hóa các định hướng này, xác định NHNN giữ vai trò trung tâm trong điều phối, cấp phép và giám sát theo cách tiếp cận hệ thống và thận trọng.
Về quan điểm và mục tiêu kết nối, nhóm nghiên cứu đề xuất xác lập ba nguyên tắc quản lý xuyên suốt. Thứ nhất là quản lý theo rủi ro và theo chức năng trong chuỗi thanh toán, chuyển từ tư duy xử lý theo từng hệ thống sang xác lập trách nhiệm và chuẩn tối thiểu theo vai trò chức năng (khởi tạo, định tuyến, quyết toán, chi trả, tra soát). Thứ hai là ưu tiên phát triển thanh toán bán lẻ xuyên biên giới giá trị nhỏ theo mô hình song phương, chuyển dần từ kiểm soát dựa trên chứng từ sang kiểm soát dựa trên dữ liệu và ngưỡng rủi ro. Thứ ba là đa dạng hóa kênh và sáng kiến thanh toán để giảm rủi ro phụ thuộc vào một số hạ tầng quốc tế lớn, đồng thời thử nghiệm có kiểm soát các sáng kiến mới trên nguyên tắc không đánh đổi ổn định tiền tệ và chủ quyền dữ liệu. Ba mục tiêu chính sách song hành gồm: trục hiệu quả (rút ngắn thời gian, giảm chi phí, tăng minh bạch), trục an toàn – tuân thủ (nâng năng lực giám sát theo dữ liệu và quản trị rủi ro) và trục tự chủ (đa dạng hóa hành lang, đối tác và phương thức triển khai).
Về mô hình kết nối đề xuất, chương đề xuất cấu trúc ba lớp với lộ trình triển khai cụ thể. Lớp thứ nhất tập trung duy trì ổn định và khai thác hiệu quả các kết nối hiện có như SWIFT và thanh toán thẻ quốc tế, với ba nhiệm vụ trọng tâm: duy trì vận hành ổn định trong giai đoạn 2026–2027, rà soát nâng cấp hạ tầng tương thích ISO 20022 trong năm 2026, và tăng cường quản trị rủi ro – an ninh mạng – minh bạch giao dịch trong giai đoạn 2026–2028. Lớp thứ hai mở rộng dần các kết nối song phương trong thanh toán bán lẻ, ưu tiên QR code và hệ thống thanh toán nhanh (FPS), với lộ trình: hoàn thiện chuẩn hóa tối thiểu trong năm 2026; ưu tiên mở rộng, nâng cao hiệu quả các hành lang với Lào, Thái Lan, Campuchia và hoàn thành kết nối với Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan, Ấn Độ, Singapore trong giai đoạn 2026–2027; tiếp tục nghiên cứu mở rộng sang Nhật Bản, Indonesia, Malaysia trong giai đoạn 2027–2028. Lớp thứ ba mở rộng kết nối ngoài khu vực và nghiên cứu các mô hình mới, bao gồm quan sát và đánh giá khả năng tham gia các dự án quốc tế như mBridge (2026–2028), nghiên cứu – thử nghiệm có kiểm soát CBDC bán buôn (2026–2028), và tổng kết – mở rộng hợp tác linh hoạt trên cơ sở kết quả thử nghiệm (2028–2030).
Về các kiến nghị triển khai, chương đề xuất bốn nhóm kiến nghị hướng đến các chủ thể cụ thể. Đối với Quốc hội, kiến nghị xem xét hoàn thiện xây dựng Luật các hệ thống thanh toán trong giai đoạn 2026–2028, làm rõ vai trò và thẩm quyền của NHNN trong quản lý – giám sát theo chuỗi chức năng và theo rủi ro. Đối với Chính phủ và các bộ, ngành, kiến nghị rà soát, sửa đổi Nghị định 52/2024/NĐ-CP theo hướng quản lý theo chức năng và rủi ro thay vì yêu cầu cấp phép cứng nhắc; hoàn thiện chính sách quản lý ngoại hối phù hợp với đặc thù giao dịch bán lẻ giá trị nhỏ; và tăng cường phối hợp liên ngành trong lựa chọn hành lang thanh toán ưu tiên. Đối với NHNN, bốn kiến nghị trọng tâm gồm: sửa đổi Thông tư 20/2022/TT-NHNN trong năm 2026 theo hướng áp dụng ngưỡng đơn giản hóa đối với giao dịch vãng lai hợp pháp ở mức 20 triệu đồng/giao dịch hoặc tổng không quá 30 triệu đồng/người/ngày, chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu và dấu hiệu rủi ro thay vì tiền kiểm chứng từ; đẩy nhanh nâng cấp IBPS theo tiêu chuẩn ISO 20022 trong giai đoạn 2027–2028; tăng cường hợp tác quốc tế và thử nghiệm thận trọng các sáng kiến mới; và đẩy mạnh các chương trình giáo dục tài chính kế thừa các sáng kiến đã triển khai. Đối với các ngân hàng thương mại và tổ chức cung ứng dịch vụ chuyển mạch, kiến nghị bốn nội dung tương ứng với ba lớp kết nối: duy trì và khai thác hiệu quả các kênh hiện có, đồng thời nâng cao minh bạch công bố thông tin phí – tỷ giá; chủ động mở rộng hành lang QR/FPS và phát triển hệ sinh thái chấp nhận thanh toán; chuẩn bị năng lực dữ liệu – công nghệ – quản trị rủi ro để sẵn sàng tham gia các mô hình thanh toán thế hệ mới; và lồng ghép hướng dẫn – cảnh báo – giáo dục khách hàng trong toàn bộ vòng đời cung ứng dịch vụ.
Nhìn tổng thể, Chương 4 thể hiện nhất quán một cách tiếp cận tiến hóa, đa tầng và có kiểm soát: không đặt mục tiêu thay đổi đột ngột hay triển khai mô hình quy mô lớn trong ngắn hạn, mà ưu tiên củng cố nền tảng hiện có, mở rộng có chọn lọc theo từng lớp kết nối gắn với lộ trình cụ thể, đồng thời bảo lưu không gian nghiên cứu – thử nghiệm thận trọng các sáng kiến mới. Đây là cách tiếp cận phù hợp với điều kiện phát triển, năng lực quản lý và bối cảnh địa chính trị của Việt Nam, đồng thời bảo đảm sự nhất quán giữa định hướng chiến lược của Đảng, mục tiêu hội nhập quốc tế và yêu cầu an toàn – tự chủ của hệ thống tài chính quốc gia./.