1. Tên Đề tài: “Xây dựng khuôn khổ pháp lý để thực hiện phương pháp xếp hạng nội bộ (IRB) theo chuẩn mực vốn Basel trong hệ thống ngân hàng tại Việt Nam”
Mã số: ĐTNH.014/25
2. Tổ chức chủ trì thực hiện: Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng
3. Chủ nhiệm và các thành viên tham gia:
Cá nhân chủ trì: ThS.Đỗ Hoàng Anh - Phó Cục trưởng, Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Thư ký: ThS.Nguyễn Đức Anh - Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Các thành viên tham gia:
ThS.Trần Thị Hòa - Phó Cục trưởng, Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Nguyễn Thị Minh Hằng - Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
CN.Cao Phương Anh - Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Phạm Phương Thanh - Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
ThS.Đỗ Việt Anh - Cục An toàn hệ thống các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
CN.Tống Trần Hiếu - Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam.
ThS.Phạm Đỗ Nhật Vinh - Công ty KPMG.
CN.Hà Hoàng Dũng - Ngân hàng TMCP Quốc tế Việt Nam.
4. Thời gian bắt đầu và thời gian kết thúc:
- Thời gian bắt đầu: Tháng 10/2024
- Thời gian kết thúc: Tháng 04/2026
5. Kinh phí thực hiện: 250 triệu đồng.
6. Kết quả thực hiện: Giỏi
7. Các nội dung chính:
- Nghiên cứu, hệ thống hóa khung lý thuyết về phương pháp xếp hạng nội bộ (IRB); thực tiễn, thông lệ quốc tế, kinh nghiệm về khuôn khổ pháp lý và triển khai phương pháp IRB của một số quốc gia trên thế giới (trong đó tập trung vào các quốc gia có mức phát triển tương đồng); rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam;
- Phân tích đánh giá thực trạng khuôn khổ pháp lý và việc triển khai chuẩn mực vốn Basel; đánh giá mức độ sẵn sàng áp dụng phương pháp IRB của các ngân hàng tại Việt Nam. Từ đó, nhận diện, đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức, khó khăn trong việc triển khai phương pháp IRB; chỉ ra các điều kiện để triển khai phương pháp này mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và các Tổ chức tín dụng cần chuẩn bị.
- Đề xuất các quy định pháp lý và lộ trình triển khai phương pháp IRB trong hệ thống ngân hàng Việt Nam; kiến nghị đối với NHNN (cơ quan tham mưu chính sách, cơ quan thanh tra, giám sát…), các ngân hàng và cơ quan liên quan khác (bao gồm cả việc nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo).
8. Mô tả tóm tắt:
Chương 1, đề tài nghiên cứu và hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản cùng kinh nghiệm quốc tế và làm sáng tỏ khuôn khổ pháp lý cần thiết cho việc triển khai phương pháp IRB theo chuẩn mực an toàn vốn Basel. Nghiên cứu phân tích sự phát triển của các hiệp ước vốn từ Basel I đến Basel III, đi sâu vào các yêu cầu kỹ thuật phức tạp của IRB và khảo cứu thực tiễn tại các khu vực pháp lý đại diện, từ đó rút ra những kết luận cốt lõi làm tiền đề cho các nội dung nghiên cứu tiếp theo:
Thứ nhất, nghiên cứu khẳng định vai trò và sự cần thiết trong áp dụng phương pháp IRB của hệ thống ngân hàng hiện nay. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự chuyển dịch từ phương pháp SA sang phương pháp IRB là bước tiến mang tính quy luật trong quá trình hiện đại hóa hệ thống ngân hàng. Khác với phương pháp SA dựa trên các hệ số rủi ro cố định, phương pháp IRB cho phép các ngân hàng sử dụng các mô hình định lượng nội bộ để ước tính các tham số rủi ro trọng yếu (PD, LGD, EAD, M), từ đó phản ánh chính xác mức độ rủi ro thực tế của danh mục tài sản. Đặc biệt nhấn mạnh sự thay đổi trong tư duy quản lý của Basel III so với Basel II. Để ngăn ngừa rủi ro mô hình và đảm bảo an toàn hệ thống, Basel III đã thiết lập các rào cản kỹ thuật khắt khe hơn, bao gồm cơ chế "sàn đầu ra" (output floor), hạn chế áp dụng phương pháp IRB nâng cao (AIRB) đối với một số danh mục tài sản lớn, và các yêu cầu nghiêm ngặt về biên độ thận trọng (margins of conservatism). Đây là cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng các quy định pháp lý trong nước nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa tính linh hoạt của mô hình và sự an toàn của hệ thống.
Thứ hai, nghiên cứu xác định các nguyên tắc xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp với đặc thù của các quốc gia. Đối với Việt Nam, việc xây dựng khuôn khổ pháp lý cho IRB cần đảm bảo sự chặt chẽ về thẩm quyền và hiệu lực pháp lý thông qua các Thông tư của NHNN, ngoài ra, các nội dung kỹ thuật được ban hành tại các Sổ tay hoặc công văn hướng dẫn cụ thể. Hệ thống văn bản này phải tuân thủ các nguyên tắc nền tảng: tính thống nhất với các quy định an toàn hiện hành, tính khả thi phù hợp với năng lực thị trường, và tính minh bạch trong quy trình phê duyệt. Đặc biệt, cần tuân thủ quy trình kiểm định (validation), quản trị dữ liệu và cơ chế giám sát sau cấp phép để phòng ngừa rủi ro đạo đức khi ngân hàng tự tính toán vốn.
Thứ ba, từ kinh nghiệm quốc tế và xây dựng quy định và lộ trình triển khai của một số quốc gia, nghiên cứu rút ra bài học cho Việt Nam. Thông qua nghiên cứu quy định và việc triển khai phương pháp IRB của các quốc gia, khu vực đã triển khai phương pháp IRB từ sớm như tại Châu Âu, một số quốc gia châu Á (Singapore, Malaysia, Thái Lan và một số quốc gia khác, Đề tài đã tổng hợp được các bài học kinh nghiệm then chốt trong đó bao gồm các nội dung quan trọng như:
- Về xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản quy định về phương pháp IRB: Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, Chương 1 kết luận rằng Việt Nam nên lựa chọn phương án áp dụng tiêu chuẩn của Basel III để khắc phục các hạn chế của Basel II. Việc ban hành văn bản quy định chung đến các nội dung chi tiết hóa trong quy định là yếu tố cần thiết để đảm bảo tính nhất quán giữa các ngân hàng, giảm thiểu sự tùy tiện trong diễn giải các khái niệm cũng như trong thực hiện. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là rất lớn về hạ tầng dữ liệu và nguồn nhân lực nên đề tài đề xuất hướng tiếp cận xây dựng hệ thống văn bản pháp lý phân tầng: ban hành các quy định mang tính nguyên tắc chung đến các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết cho từng cấu phần rủi ro.
- Về lộ trình triển khai: Hầu hết các quốc gia mới áp dụng phương pháp IRB đều đưa ra lộ trình thận trọng. Quá trình chuẩn bị dữ liệu thường kéo dài từ 3-5 năm, đi kèm với giai đoạn chuyển đổi (parallel run) bắt buộc từ 1-2 năm để kiểm chứng mô hình. Các yêu cầu về phương pháp IRB được luật hóa nghiêm ngặt để đảm bảo mô hình được sử dụng thực chất trong quản trị rủi ro chứ không chỉ để giảm vốn.
- Về năng lực giám sát: Cơ quan quản lý đóng vai trò trung tâm, không chỉ trong việc ban hành văn bản mà còn trực tiếp thẩm định mô hình. Kinh nghiệm cho thấy sự cần thiết của việc thành lập các đơn vị chuyên trách về giám sát mô hình và đầu tư công nghệ giám sát (SupTech) để đánh giá mô hình phục vụ việc chấp thuận áp dụng phương pháp IRB.
Chương 2, Đề tài đã trình bày quá trình xây dựng văn bản quy định về phương pháp IRB tại Việt Nam là Thông tư 14/2025/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn tuân thủ trình tự xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, theo đó, (i) việc xây dựng khuôn khổ pháp lý cho phương pháp IRB không chỉ là nhu cầu tự thân của hệ thống ngân hàng mà còn là nhiệm vụ chính trị cấp thiết; (ii) nhu cầu thực tiễn để xây dựng quy định về phương pháp IRB xuất phát từ chính lợi ích kinh tế và yêu cầu quản trị thực chất của thị trường, chứ không chỉ là mệnh lệnh hành chính từ cơ quan quản lý; (iii) việc cho phép áp dụng song song hai phương pháp (SA và IRB) trong cùng một văn bản, quy định lộ trình chuyển đổi tối thiểu 2 năm, và thiết lập các chốt chặn an toàn như "sàn đầu ra" (output floor 72,5%) hay các tỷ lệ bao phủ (70%) là những bước đi thận trọng và hợp lý.
Bên cạnh đó, tại Chương 2 cũng đã nhận diện các khó khăn, vướng mắc trong triển khai Thông tư 14/2025/TT-NHNN:
- Về dữ liệu: Mặc dù các ngân hàng đã có dữ liệu nhưng chuỗi dữ liệu lịch sử sạch, đồng nhất và đủ độ dài (5-7 năm theo yêu cầu của Basel) vẫn còn hạn chế, đặc biệt là dữ liệu về tổn thất thực tế (LGD) và dữ liệu trong điều kiện suy thoái.
- Về nguồn nhân lực: Có sự thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ chuyên gia định lượng có khả năng xây dựng và kiểm định mô hình, không chỉ tại các ngân hàng thương mại mà ngay cả tại cơ quan quản lý (NHNN).
- Về chi phí và công nghệ: Áp lực tài chính để đầu tư hệ thống IT, thuê tư vấn và kiểm toán độc lập là rất lớn, tạo ra rào cản cho các ngân hàng quy mô nhỏ và vừa.
- Về năng lực giám sát: NHNN đối mặt với áp lực lớn trong việc thẩm định và phê duyệt hàng loạt mô hình phức tạp trong thời gian ngắn, đòi hỏi phải nhanh chóng kiện toàn quy trình giám sát mô hình và cơ sở dữ liệu quốc gia (thông qua CIC).
Việc xác định vai trò của các công cụ hỗ trợ pháp lý đồng bộ để IRB vận hành hiệu quả, cần có sự đồng bộ với các quy định khác như: Thông tư về hệ thống kiểm soát nội bộ (Trụ cột II) để quản lý rủi ro mô hình; các quy định về phân loại nợ và trích lập dự phòng; và đặc biệt là lộ trình áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS 9). Sự tương thích giữa các mô hình tính vốn (theo phương pháp IRB) và mô hình tính tổn thất dự kiến (EL) (theo IFRS 9) là yếu tố then chốt để tối ưu hóa nguồn lực cho các ngân hàng.
Chương 3, Đề tài tập trung đề xuất hệ thống giải pháp và lộ trình nhằm xây dựng, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để triển khai phương pháp IRB theo chuẩn mực Basel III tại Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu chuẩn bị đầy đủ nguồn lực và nâng cao năng lực của NHNN trong quá trình triển khai phương pháp IRB. NHNN cần có chiến lược đầu tư có trọng tâm vào nguồn nhân lực chuyên trách, hệ thống dữ liệu và công nghệ hỗ trợ giám sát, cũng như tăng cường cơ chế phối hợp nội bộ giữa các đơn vị tham gia xây dựng chính sách, thanh tra và giám sát ngân hàng. Việc nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác xây dựng văn bản, thẩm định, phê duyệt và giám sát phương pháp IRB được xác định là điều kiện tiên quyết để bảo đảm chất lượng, tính nhất quán và khả năng thực thi của khuôn khổ pháp lý.
Đề xuất việc cụ thể hóa và hướng dẫn chi tiết quá trình thực thi Thông tư 14/2025/TT-NHNN thông qua hệ thống sổ tay hướng dẫn, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình nghiệp vụ. Các công cụ này có vai trò đặc biệt quan trọng trong bối cảnh phương pháp IRB bao gồm nhiều nội dung kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi cách hiểu và cách áp dụng thống nhất trên toàn hệ thống. Việc xây dựng các sổ tay và hướng dẫn kỹ thuật sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giữa quy định pháp lý mang tính nguyên tắc với thực tiễn triển khai tại các ngân hàng, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý trong quá trình đánh giá, phê duyệt và theo dõi việc tuân thủ phương pháp IRB theo lộ trình đã được quy định.
Cũng tại Chương 3, đề tài đã đề xuất các giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng đồng bộ và toàn diện. Đối với Trụ cột I, các giải pháp tập trung vào việc làm rõ yêu cầu vốn tối thiểu, phương pháp IRB. Đối với Trụ cột II, trọng tâm là xây dựng, chuẩn hóa quy trình giám sát trên cơ sở rủi ro, gắn kết chặt chẽ giữa quy trình đánh giá nội bộ về mức đủ vốn (ICAAP), kiểm tra sức chịu đựng cho rủi ro tín dụng và quy trình rà soát, đánh giá của cơ quan quản lý (SREP). Đối với Trụ cột III, đề xuất hoàn thiện cơ chế công bố thông tin theo chuẩn mực Basel III, nhằm tăng cường kỷ luật thị trường, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình triển khai.
Yêu cầu đổi mới cơ chế thanh tra, giám sát ngân hàng theo hướng chuyên sâu và dựa trên rủi ro là cần thiết. Trong đó, đề xuất nghiên cứu đề xuất hoàn thiện các quy trình thanh tra, giám sát gắn với giai đoạn thực hiện phương pháp IRB, đồng thời, tăng cường năng lực thẩm định, phát hiện sớm rủi ro, hoàn thiện cơ chế cảnh báo sớm và biện pháp xử lý phù hợp khi tổ chức tín dụng không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu của phương pháp IRB. Các giải pháp hỗ trợ mang tính nền tảng và dài hạn, bao gồm tăng cường hợp tác quốc tế, cơ chế tham vấn chuyên gia, phát triển cơ sở dữ liệu tập trung và thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Những giải pháp này giúp NHNN và các ngân hàng thương mại tiếp cận kịp thời các thông lệ quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia và tổ chức đã triển khai thành công phương pháp IRB, đồng thời tạo dư địa để điều chỉnh chính sách một cách linh hoạt, phù hợp với bối cảnh trong nước. Các giải pháp cụ thể đối với các ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài trong việc hoàn thiện khung quản trị nội bộ, tổ chức quản lý rủi ro mô hình, phát triển dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực, qua đó nâng cao mức độ sẵn sàng và khả năng áp dụng phương pháp IRB một cách thực chất, bền vững.
Việc triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần xây dựng khuôn khổ pháp lý để thực hiện phương pháp IRB theo chuẩn mực Basel trong hệ thống ngân hàng tại Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực quản trị rủi ro, củng cố an toàn vốn và thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế./.