Lĩnh vực thanh toán toàn cầu đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc, nơi các thay đổi đã trở thành một xu hướng dài hạn, sâu rộng và khó đảo ngược. World Payments Report 2026 của Capgemini cho thấy, chỉ trong vòng một thập kỷ, khối lượng giao dịch phi tiền mặt toàn cầu đã tăng trưởng vượt xa tốc độ tăng của nền kinh tế thực, phản ánh sự dịch chuyển căn bản trong hành vi tiêu dùng, mô hình kinh doanh và cấu trúc hệ sinh thái tài chính.
Theo báo cáo, giai đoạn 2014–2024 chứng kiến số lượng giao dịch phi tiền mặt toàn cầu tăng hơn bốn lần, trong khi GDP thế giới chỉ tăng khoảng 1,5 lần. Năm 2024, tổng số giao dịch phi tiền mặt toàn cầu ước đạt khoảng 1.685 tỷ giao dịch. Dự báo đến năm 2029, con số này sẽ tăng lên khoảng 3.540 tỷ giao dịch, tương ứng với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) gần 16%. Đà tăng trưởng này diễn ra trên phạm vi toàn cầu, với mức độ và tốc độ khác nhau giữa các khu vực, cho thấy thanh toán số đã trở thành xu thế chủ đạo, rộng khắp.
Thanh toán số lan tỏa mạnh mẽ, thương nhân trở thành trung tâm hệ sinh thái
Xét theo khu vực, châu Á – Thái Bình Dương tiếp tục đóng vai trò đầu tàu tăng trưởng, với CAGR dự kiến 20,2% trong giai đoạn 2024–2029. Năm 2024, khu vực này ghi nhận gần 800 tỷ giao dịch phi tiền mặt, và dự kiến tăng trưởng hơn 21% trong năm 2025, nhờ sự phổ cập của thanh toán tức thời, ví điện tử và thương mại điện tử. Mỹ Latin theo sau với CAGR khoảng 17,4%, phản ánh đặc điểm nền kinh tế “mobile-first” và sự thành công của các hệ thống thanh toán thời gian thực trong khu vực.
Tại châu Âu, số lượng giao dịch phi tiền mặt năm 2024 đạt gần 414 tỷ giao dịch, dự kiến tăng 14,3% trong năm 2025 và duy trì CAGR 10,8% đến năm 2029, với động lực quan trọng đến từ các sáng kiến pháp lý thúc đẩy thanh toán tức thời. Bắc Mỹ ghi nhận khoảng 256 tỷ giao dịch trong năm 2024, với CAGR dự kiến 7,8%, trong khi Trung Đông – châu Phi tuy có quy mô nhỏ hơn (khoảng 44 tỷ giao dịch năm 2024) nhưng đạt tốc độ tăng trưởng tương đối cao, khoảng 13,9%, nhờ đầu tư mạnh mẽ của Chính phủ vào hạ tầng thanh toán và định danh số.
Số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt toàn cầu tăng hơn 10 lần từ 2007 – 2024 (nguồn: Capgemini WPR2026)
Đáng chú ý, theo phân tích của Capgemini, hơn 90% giao dịch phi tiền mặt hiện nay diễn ra trong lĩnh vực bán lẻ và giao dịch doanh nghiệp – người tiêu dùng (B2C). Điều này cho thấy thương nhân đang trở thành “điểm chạm” trung tâm của hệ sinh thái thanh toán số, đồng thời là nhóm chịu tác động trực tiếp và rõ nét nhất từ quá trình chuyển đổi này.
Thay đổi mạnh mẽ trong cơ cấu phương thức thanh toán
Cùng với sự gia tăng về số lượng giao dịch, cơ cấu phương thức thanh toán cũng đang thay đổi nhanh chóng. Trong thương mại điện tử, ví điện tử đã chiếm 53% giá trị giao dịch năm 2024 và được dự báo sẽ tăng lên 65% vào năm 2030. Ngược lại, tỷ trọng thanh toán trực tiếp bằng thẻ có xu hướng giảm: thẻ tín dụng dự kiến giảm từ 20% xuống 13%, trong khi thẻ ghi nợ và thẻ trả trước giảm từ 12% xuống 7% trong cùng giai đoạn. Các hình thức “mua trước – trả sau” (BNPL) duy trì tỷ trọng ổn định quanh 5%.
Tại kênh bán lẻ trực tiếp, ví điện tử hiện chiếm khoảng 32% giá trị giao dịch và được dự báo tăng lên 45% vào năm 2030. Về khối lượng giao dịch, năm 2020, các giao dịch bằng thẻ chiếm 65% tổng số giao dịch phi tiền mặt, trong khi thanh toán tức thời và ví điện tử chỉ chiếm 13%. Đến năm 2024, tỷ trọng của thanh toán tức thời và ví điện tử đã tăng lên 25%, và dự kiến đạt 32% vào năm 2029, trong khi tỷ trọng giao dịch bằng thẻ giảm xuống còn 47%. Thanh toán bằng séc gần như bị loại khỏi hệ sinh thái, với tỷ trọng dự kiến chỉ còn khoảng 1%.
Các phương thức thanh toán mới đang ngày càng chiếm tỷ trọng lơn hơn trong thanh toán toàn cầu (nguồn: Capgemini WPR2026)
Những thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn kéo theo sự dịch chuyển đáng kể về dòng doanh thu và quyền kiểm soát dữ liệu trong chuỗi giá trị thanh toán. Các ngân hàng phụ thuộc nhiều vào phí interchange và mô hình thẻ truyền thống đang đối mặt với nguy cơ suy giảm doanh thu và giảm khả năng tiếp cận dữ liệu giao dịch, khi vai trò trung gian bị thu hẹp và “điểm chạm” khách hàng dịch chuyển sang các nền tảng ví điện tử và công nghệ thanh toán.
Kỳ vọng mới của thương nhân và khoảng cách trong dịch vụ ngân hàng
Trong bối cảnh đó, kỳ vọng của thương nhân đối với dịch vụ thanh toán đã thay đổi sâu sắc. Khảo sát 2.600 thương nhân của Capgemini cho thấy các doanh nghiệp không còn coi thanh toán chỉ là khâu hoàn tất giao dịch, mà là nền tảng vận hành và tăng trưởng. Thương nhân nhỏ ưu tiên khả năng chấp nhận thanh toán đa kênh, độ ổn định hệ thống và chi phí hợp lý. Thương nhân vừa tập trung vào hiệu quả vận hành, tự động hóa, quản lý dòng tiền và khả năng tự phục vụ. Trong khi đó, các thương nhân lớn yêu cầu giải pháp tích hợp sâu, cá nhân hóa dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, cũng như khả năng kết nối với toàn bộ hệ sinh thái CNTT của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, báo cáo cho thấy mức độ hài lòng của thương nhân đối với dịch vụ ngân hàng còn ở mức thấp. Chỉ 15% thương nhân nhỏ và 22% thương nhân vừa cho biết hài lòng với ngân hàng hiện tại; tỷ lệ này ở nhóm thương nhân lớn cũng chỉ đạt 36%. Đáng chú ý, khoảng 40% thương nhân nhỏ và vừa cho biết có kế hoạch chuyển sang sử dụng dịch vụ của các công ty công nghệ thanh toán trong vòng 12 tháng tới, phản ánh rõ ràng khoảng cách giữa kỳ vọng của thị trường và năng lực cung ứng dịch vụ của ngân hàng.
Ngân hàng rút lui khỏi mảng phục vụ thương nhân và hệ quả
Từ đầu thế kỷ 21, đặc biệt sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều ngân hàng đã dần thu hẹp vai trò trong mảng dịch vụ phục vụ thương nhân (merchant acquiring). Khảo sát 210 lãnh đạo ngân hàng trong lĩnh vực thanh toán cho thấy các nguyên nhân chính bao gồm: biên lợi nhuận acquiring bị bào mòn do cạnh tranh gay gắt; chi phí đầu tư và duy trì hạ tầng công nghệ hiện đại ngày càng cao; gánh nặng tuân thủ pháp lý gia tăng; và chi phí vận hành các hệ thống cũ làm chậm đổi mới.
Trong khi đó, mảng phát hành thẻ (issuing) được ưu tiên do mang lại doanh thu ổn định hơn, khả năng bán chéo sản phẩm cao và dễ mở rộng trên kênh số. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này đã tạo ra khoảng trống lớn trong dịch vụ phục vụ thương nhân, nhanh chóng được lấp đầy bởi các công ty công nghệ thanh toán, nền tảng PayFac và các nhà cung cấp phần mềm độc lập (ISV). Tại nhiều thị trường lớn như Hoa Kỳ và châu Âu, các doanh nghiệp công nghệ như PayPal, Stripe, Adyen, Nexi hay Worldline đã vươn lên nhóm dẫn đầu thị phần merchant acquiring, trong khi nhiều ngân hàng truyền thống tụt hạng.
Những điểm nghẽn vận hành làm suy giảm niềm tin
Báo cáo chỉ ra bốn điểm nghẽn lớn trong năng lực phục vụ thương nhân của ngân hàng. Thứ nhất là onboarding: trong khi ngân hàng có thể mất tới 7 ngày để onboard một thương nhân, các công ty công nghệ thanh toán chỉ cần dưới 60 phút. Chi phí onboarding của ngân hàng cũng cao hơn đáng kể, khoảng 496 USD, so với 214 USD của PayTech.
Thứ hai là độ ổn định hệ thống: 38% thương nhân nhỏ, 47% thương nhân vừa và 45% thương nhân lớn cho biết họ gặp tới 9 giờ downtime mỗi năm do hệ thống thanh toán thiếu ổn định, trực tiếp ảnh hưởng đến doanh thu và trải nghiệm khách hàng.
Thứ ba là gian lận thanh toán. Trong năm qua, thương nhân đã mất khoảng 2% tổng doanh thu do gian lận. Tuy nhiên, 79% ngân hàng vẫn vận hành hệ thống chống gian lận phân mảnh, 42% thiếu dữ liệu thời gian thực và 71% chưa triển khai công nghệ phát hiện gian lận thích ứng, khiến khả năng phòng ngừa rủi ro không theo kịp tốc độ phát triển của thanh toán số.
Cuối cùng là dịch vụ giá trị gia tăng. Chỉ 23% thương nhân cho biết họ nhận được các dịch vụ giá trị gia tăng được cá nhân hóa từ ngân hàng, trong khi các công ty công nghệ thanh toán đã khai thác mạnh dữ liệu để cung cấp các gói dịch vụ theo ngành nghề và quy mô.
Ngân hàng vẫn có lợi thế và “quyền để thắng”
Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức, báo cáo cũng nhấn mạnh rằng ngân hàng vẫn sở hữu những lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Khảo sát cho thấy 66% thương nhân vẫn tin tưởng ngân hàng hơn các công ty công nghệ thanh toán khi sử dụng các dịch vụ tài chính. Các yếu tố tạo nên niềm tin này bao gồm uy tín thương hiệu (78%), mức độ tuân thủ và an toàn (74%), sự ổn định và hiện diện lâu dài (49%) và danh mục sản phẩm tài chính đa dạng (46%).
Những lợi thế này, nếu được khai thác hiệu quả, có thể trở thành nền tảng để ngân hàng tái chiếm vai trò trong hệ sinh thái thanh toán số.
Năm trụ cột chiến lược và hàm ý chính sách
Theo World Payments Report 2026, ngân hàng có cơ hội rõ ràng để giành lại vị thế trong dịch vụ phục vụ thương nhân nếu tập trung vào năm trụ cột chiến lược: tái tập trung với định hướng rõ ràng và khả năng hành động linh hoạt; lựa chọn mô hình kinh doanh phù hợp; đầu tư xây dựng năng lực số hiện đại; phát huy lợi thế về niềm tin, dữ liệu và thanh khoản; và mở rộng quy mô thông qua cung cấp các dịch vụ giá trị gia tăng theo ngành nghề.
Đáng chú ý, kể từ năm 2023, hoạt động mua bán – sáp nhập (M&A) trong lĩnh vực thanh toán của các ngân hàng có dấu hiệu gia tăng trở lại, phản ánh nỗ lực củng cố năng lực và tái tham gia thị trường. Tuy nhiên, cửa sổ cơ hội này không kéo dài vô hạn và đòi hỏi hành động kịp thời, có trọng tâm.
Kết luận
Thanh toán số đang định hình lại vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái tài chính. Đối với ngân hàng, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để tái định vị vai trò từ nhà cung cấp hạ tầng truyền thống sang đối tác chiến lược của doanh nghiệp và thương nhân trong nền kinh tế số. Nếu có chiến lược phù hợp, tận dụng tốt lợi thế sẵn có và hành động kịp thời, ngân hàng hoàn toàn có thể thu hẹp khoảng cách hiện tại, tái tham gia cuộc chơi và khẳng định vị thế trong giai đoạn phát triển mới của thị trường thanh toán.
MN (nguồn: Capgemini WPR 2026)