Trong những thập kỷ gần đây, tiến bộ về công nghệ số đã dẫn đến những thay đổi trong cuộc sống, từ cách thức mua sắm, sử dụng thông tin và giao tiếp xã hội, đến những công việc phức tạp hơn như gọi điện thoại ra nước ngoài.
Tiềm năng của công nghệ số cũng xuất hiện trong hệ thống tài chính. Trong đó, sự hình thành các hệ thống thanh toán di động với tốc độ nhanh được coi là giao dịch tài chính rộng khắp và phổ biến nhất với ưu điểm vượt trội là dễ dàng, chi phí thấp, và an toàn. Tại một số quốc gia và vùng lãnh thổ, các hệ thống nhận dạng điện tử đã giúp con người mở tài khoản ngân hàng, tiết kiệm tiền và tiếp cận tín dụng trực tuyến.
Tuy nhiên, trong quá khứ hầu hết các hệ thống tài chính đều tắc nghẽn, nhiều giao dịch tài chính bị chậm trễ kéo dài với những thủ tục phức tạp, với đủ loại giấy tờ liên quan. Cho tới nay, giao dịch tài chính qua biên giới tiếp tục đối mặt với những rào cản rất lớn. Sự chậm trễ trong việc phát triển hệ thống tài chính hiện đại đã làm tăng chi phí, kéo dài thời gian chuyển giao tài sản, thường bị nhầm lẫn và tốn kém. Hệ thống tài chính kế thừa vẫn áp đảo với nhiều hạn chế không đáng có, nhất là tại các các nước đang phát triển.
Để hệ thống tài chính đáp ứng kịp thời nhu cầu phát triển của xã hội, cần thống nhất về tầm nhìn cần đạt được trong tương lai, đó là Finternet.
Khái niệm Finternet
Tương tự như internet, Finternet là hệ sinh thái tài chính đa dạng kết nối với nhau, được thiết kế để các cá nhân và doanh nghiệp có thể trở thành trung tâm của cuộc sống tài chính. Đây là cách tiếp cận tập trung vào người dùng, giảm bớt các rào cản giữa các dịch vụ và hệ thống tài chính, và mọi người đều có thể tiếp cận. Hệ thống này có tác dụng thúc đẩy các loại hình công nghệ mới như tokenisation (mã hóa kỹ thuật số) và sổ cái thống nhất, với sự hỗ trợ của khung khổ quản lý và kinh tế vững chắc, qua đó mở rộng và nâng cao chất lượng dịch vụ tài chính. Mục tiêu kết nối là thu hút sự tham gia đông đảo, đưa ra nhiều loại hình dịch vụ cá nhân với tốc độ nhanh và chi phí thấp.
Fiternet có tác dụng giảm thiểu rõ rệt các chuỗi tin nhắn và thanh toán bù trừ phức tạp cũng như những hạn chế khác vốn đang cản trở hệ thống tài chính hiện nay. Theo tầm nhìn này, các cá nhân và doanh nghiệp hoàn toàn có thể chuyển giao mọi tài sản tài chính mong muốn cho người khác với bất kỳ giá trị nào và tại mọi thời điểm, công cụ chuyển giao và địa chỉ trên thế giới. Các giao dịch tài chính được tiến hành với chi phí thấp, an toàn và gần như tức thời (hoàn tất trong giây lát), sẵn sàng đáp ứng nhu cầu của xã hội. Đối chiếu với thực tế cuộc sống hiện nay, Finernet có thể cung cấp cách tiếp cận rộng rãi hơn, quản lý rủi ro tốt hơn, đầy đủ thông tin và chi phí giao dịch thấp.
Ngày nay, mỗi người có thể mô tả tài sản tài chính dưới dạng số hóa, gửi những tài sản này trên thế giới bằng cách bấm nút, sử dụng các công cụ điện tử để xác thực ngay lập tức những cá nhân và tập thể liên quan đến giao dịch. Tuy nhiên, quá trình biến ý tưởng thành hiện thực sẽ là thách thức lớn. Khó khăn trong việc phối hợp và quyền lợi bất di bất dịch nó gắn kết với việc cải thiện hạ tầng tài chính hiện nay cần được khắc phục để triển khai hoàn toàn hạ tầng mới.
Tiến bộ công nghệ gần đây có tiềm năng khắc phục phần lớn hạn chế của hệ thống tài chính hiện nay. Trong đó, điện thoại thông minh đã hỗ trợ hoạt động thanh toán và giảm chi phí giao dịch.
Một tiến bộ công nghệ quan trọng là tokenisation, nó tạo ra đại diện số của các tài sản tài chính và tài sản thực, cư trú trên nền tảng có khả năng lập trình. Theo truyền thống, các hệ thống tài chính có các cơ sở dữ liệu tách biệt - nó ghi chép các trái quyền về tài sản tài chính, cho phép người dùng tiến hành giao dịch đối với những tài sản này (như thông qua ứng dụng ngân hàng điện tử).
Sổ cái thống nhất là phương tiện cải tiến hệ thống tài chính
Trong quá trình chuyển hóa Finternet thành hiện thực, sổ cái thống nhất đưa ra “địa điểm chung” (nền tảng chia sẻ có khả năng lập trình), nơi mà các loại hình số của tiền hay tài sản tài chính cùng tồn tại. Mục đích là cung cấp giải pháp đột phá trong hạ tầng tài chính hiện nay bằng cách kết hợp liền mạch các giao dịch và mở cửa cho những loại hình sắp xếp kinh tế mới.
Sổ cái thống nhất là một khối kết hợp quan trọng của Finternet, là phương tiện hứa hẹn để chuyển hóa tầm nhìn về hệ thống tài chính tương lai hiệu quả thành hiện thực. Đây là các nền tảng số, tập hợp các thị trường tài sản đa dạng - như đối với bán buôn tiền mã hóa của NHTW, bao gồm các cổ phiếu doanh nghiệp, trái phiếu chính phủ và doanh nghiệp, bất động sản - là các đối tượng thực thi trên nền tảng có khả năng lập trình. Với cách thức như vậy, sổ cái thống nhất có thể đưa ra cấu trúc kinh tế và tài chính để thực thi tiềm năng mã hóa và những công nghệ tài chính mới khác, hỗ trợ việc sắp xếp pháp lý, quản trị và công nghệ hỗ trợ hiện đại. Trên sổ cái thống nhất, có thể tiến hành chuyển giao các tài sản một cách tức thì, an toàn và bảo đảm, ít phụ thuộc vào các quy trình xác thực bên ngoài hay hệ thống tin nhắn vốn đang gây tốn kém, chậm trễ và thiếu tin cậy trong hệ thống tài chính hiện nay.
Khái niệm sổ cái thống nhất không có nghĩa là “một cuốn sổ duy nhất” - sổ cái đơn lẻ chứa đựng tất cả các tài sản và giao dịch tài chính trong nền kinh tế. Tùy theo nhu cầu của mỗi nước, nhiều sổ cái có thể cùng tồn tại. Các giao diện lập trình ứng dụng (APIs) có thể kết nối những sổ cái này với nhau và với những bên khác trong hệ thống tài chính bên ngoài Finternet. Chức năng của các sổ cái riêng lẻ có thể tiến triển theo thời gian, thậm chí các sổ cái có thể sáp nhập và chồng lấn lên nhau khi quy mô mở rộng. Tại mỗi quốc gia, vai trò của sổ cái thống nhất có thể khác nhau. Tại những quốc gia mà các cá nhân được tiếp cận rộng rãi các loại hình dịch vụ tài chính bán lẻ hiệu quả và cạnh tranh hợp lý, nâng cao hiệu quả dịch vụ tài chính bán buôn có thể là vai trò chủ yếu ban đầu của các sổ cái thống nhất. Tại những nước có mức độ phổ cập tài chính thấp hơn, nhất là tại nhiều nước đang phát triển và mới nổi (EMDEs), các sổ cái có thể tập trung vào dịch vụ tài chính bán lẻ.
Sổ cái thống nhất có hai đặc điểm xác định: (i) Sổ cái kết hợp tất cả các cấu thành cần thiết để hoàn tất các giao dịch tài chính - tài sản tài chính, ghi chép quyền sở hữu, các quy định về quản lý sử dụng và những thông tin liên quan - tại cùng một địa điểm; (ii) Tiền và những tài sản tài chính khác là đối tượng thực thi nằm trong sổ cái, nghĩa là có thể được chuyển giao điện tử bằng cách sử dụng “các hợp đồng thông minh” đã lập trình trước. Những đặc điểm thiết kế này cho phép các cá nhân và doanh nghiệp chuyển tiền và tài sản tài chính một cách an toàn và bảo đảm, giảm bớt yêu cầu xác thực bên ngoài và quy trình thẩm tra hay những vấn đề liên quan đến tin nhắn hay hệ thống thanh toán.
Có thể mô tả cấu trúc của Finternet, bao gồm hàng loạt khối hợp nhất (hình trên). Bản thân các sổ cái thống nhất sẽ bao gồm các đại diện số của tiền NHTW và NHTM cũng như những tài sản tài chính mã hóa khác. Trong một sổ cái đã định, các loại tài sản khác nhau có thể cư trú trong những phân khu riêng rẽ, mà các thực thể (người quản lý chữ ký điện tử) có thể sở hữu và sử dụng. Các sổ cái cũng có thể bao gồm thông tin cần thiết để hoạt động, như dữ liệu cần thiết để đảm bảo tính an toàn và hợp pháp của giao dịch cũng như thông tin về thế giới thực bên ngoài sổ cái. Trong khi đó, một hệ sinh thái đa dạng của bên cung cấp dịch vụ có thể giúp xác minh việc nhận dạng và duy trì an toàn đối với người sử dụng hệ thống và tài sản tài chính.
Các cá nhân và doanh nghiệp có thể thao tác trên sổ cái thông qua các ứng dụng với nhiều biểu mẫu khác nhau, cho phép người sử dụng tiến hành giao dịch trong các sổ cái riêng biệt, giữa các sổ cái hoặc trong việc trao đổi các tài sản bên ngoài Fiternet. Thí dụ, một ứng dụng ngân hàng điện tử riêng rẽ có thể ghi chép tiền gửi mã hóa cư trú trong sổ cái thống nhất cùng với tiền gửi phi mã hóa tồn tại trong cơ sở dữ liệu truyền thống. Các ứng dụng có thể cho phép người sử dụng thực hiện các giao dịch một cách trực tiếp hoặc thông qua các hợp đồng thông minh, tăng thêm tính linh hoạt và khả năng tùy chỉnh so với hệ thống tài chính hiện nay.
Trong khi về nguyên tắc các sổ cái thống nhất có thể chứa đựng bất kỳ tài sản tài chính nào, tiền mã hóa vẫn là đòi hỏi cốt lõi. Tiền đưa ra đơn vị kế toán cơ bản đối với các giao dịch danh nghĩa, đại diện cho một bên tham gia giao dịch tài chính.
Cũng như trong hệ thống tài chính hiện nay, hệ thống tiền tệ trong hệ thống sổ cái sẽ có hai cấp: Tiền NHTW và tiền NHTM. Trong đó, việc xử lý các tài khoản NHTM trên bảng cân đối kế toán NHTW là đảm bảo cuối cùng cho việc hoàn tất mọi giao dịch tài chính. Nghĩa là, tiền bán buôn của NHTW là nền tảng cần thiết đối với mọi sổ cái. Tiền mã hóa bán buôn của NHTW có thể đóng vai trò tương tự trong việc duy trì hệ thống tài chính hiện nay, nhưng nó đưa ra các chức năng cải tiến đủ để tiến hành mã hóa. Một số NHTW cũng có thể lựa chọn phát hành tiền mã hóa của NHTW dưới thể thức bán lẻ - tiền số tương ứng với giấy bạc hiện nay - để đưa ra lựa chọn bổ sung cho người dùng.
Trên sổ cái thống nhất, tiền NHTM có thể tồn tại dưới hình thức tiền gửi mã hóa, những tài sản này có thể cung cấp cấu thành bán lẻ trung tính cho tiền mã hóa bán buôn của NHTW. Cũng như trong hệ thống tài chính hiện nay, tiền NHTM có thể là phương tiện thanh toán sơ cấp đối với hầu hết các cá nhân và doanh nghiệp. Có thể được hỗ trợ của các cách thức sắp xếp thể chế tương tự, bao gồm quản lý, giám sát, bảo hiểm tiền gửi và xử lý trên bảng cân đối kế toán của NHTW như hiện nay, nghĩa là đảm bảo tính duy nhất của đồng tiền.
Bên cạnh tiền NHTW và tiền NHTM, về nguyên tắc, các sổ cái thống nhất có thể chứa đựng hầu hết những tài sản tài chính và phi tài chính đa dạng, nhưng tất cả phải được mã hóa. Việc mã hóa tài sản liên quan đến chi phí và lợi ích, đây là quy trình khó khăn, nhưng một khi thành công sẽ mang lại lợi ích rất lớn, tùy thuộc vào loại tài sản. Đối với tài sản bất động sản nhà ở, việc mã hóa là quy trình khó khăn, nhưng lợi ích rất lớn. Trái lại, chi phí cho việc mã hóa trái phiếu chính phủ thường không cao, nhưng lợi ích rất thấp. Sự pha trộn của tài sản trên các sổ cái thống nhất cũng có thể tiến triển theo thời gian, có thể khác nhau giữa các nước, tùy thuộc vào nhu cầu đặc thù và cách sắp xếp về thể chế và pháp lý.
Về bản chất, các sổ cái thống nhất có tiềm năng xử lý nhiều nhược điểm của hệ thống tài chính hiện hành. Các dịch vụ tài chính được tiến hành nhanh, an toàn và minh bạch hơn. Do ít phụ thuộc vào việc xác minh và tin nhắn từ bên ngoài, sự chậm trễ trong quy trình giao dịch sẽ giảm đáng kể. Việc xóa bỏ các chuỗi tin nhắn dài dòng cũng góp phần giảm mức độ sai sót trong các giao dịch tài chính. Trong nhiều trường hợp, các giao dịch tài chính được ghi chép, theo dõi và chuyển giao trên một nền tảng riêng lẻ, dễ dàng xác định và chỉnh sửa những nhầm lẫn phát sinh. Nguyên nhân là do, các sổ cái thống nhất có thể tạo ra ghi chép lịch sử giao dịch một cách riêng rẽ, thường trực, đảm bảo chống lục lọi/trộm cắp, góp phần nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy. Hơn nữa, có thể hoàn tất đồng thời và có điều kiện tất cả các nhánh/công đoạn của giao dịch tài chính.
Việc tuân thủ các quy định điều chỉnh có thể sẽ đơn giản hơn, khả năng lập trình tài sản có thể tuân thủ các quy định và điều chỉnh liên quan trong phạm vi mã hóa và các chỉ thị giao dịch trong hệ thống. Nói cách khác, chính sách có thể tồn tại dưới dạng mật mã. Đồng thời, việc chuyển giao chéo nhận dạng điện tử và các dữ liệu liền mạch trong sổ cái sẽ giúp các định chế tài chính tuân thủ quy định về định danh khách hàng (KYC).
Đồng thời, các sổ cái thống nhất cũng có thể tăng cường quyền riêng tư và kiểm soát dữ liệu của người dùng. Quan trọng hơn, thông tin về người dùng và giao dịch tài chính được bảo vệ dưới dạng số hóa, việc chia sẻ dữ liệu phải tuân thủ quy định nghiêm ngặt.
Cũng như việc cải tiến quy trình hiện hành, các sổ cái thống nhất có thể tạo thuận lợi cho việc hình thành những sản phẩm tài chính hoàn toàn mới. Hiệu quả và khả năng xác minh cao có thể tạo ra các dịch vụ tài chính độc lập mà hệ thống tài chính ngày nay chưa thể cung cấp được, do chi phí quá cao và thông tin phải cung cấp bị phân tán quá mức. Việc đưa các tài sản đa dạng vào các sổ cái chia sẻ cho phép phối hợp theo phương pháp mới, giúp người dùng tiếp cận các dịch vụ tài chính theo nhu cầu và đòi hỏi khác nhau. Các dịch vụ cũng rất linh hoạt, việc mã hóa tài sản giúp các định chế tài chính đưa ra dịch vụ giá trị thấp.
Các sổ cái thống nhất cũng có thể thúc đẩy phổ cập tài chính, nhất là tại EMDEs. Do chi phí thấp, các sổ cái thống nhất sẽ giảm những rào cản lớn mà hiện đang giam hãm nhiều người bên ngoài hệ thống tài chính.
Xuân Thanh
Nguồn tham khảo: BIS tháng 4/2024