Báo cáo thanh toán toàn cầu 2025 của Capgemini đánh giá, lĩnh vực thanh toán toàn cầu đang trải qua một sự thay đổi lớn khi người tiêu dùng ngày càng sử dụng các giao dịch số thay vì tiền mặt. Khi niềm tin vào thanh toán số tiếp tục gia tăng, các giao dịch phi tiền mặt đang bùng nổ, với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương dẫn đầu. Các quy định hỗ trợ và những sáng kiến đổi mới trong ngành đều đóng vai trò quan trọng cho sự phát triển này, đặc biệt là tài chính mở và thanh toán tức thì.
Sự bùng nổ của các giao dịch không dùng tiền mặt tạo ra cơ hội lớn.
Khi người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng các phương thức thanh toán kỹ thuật số thay vì tiền giấy và tiền xu, các giao dịch không dùng tiền mặt đang tăng vọt. Năm 2023, tổng khối lượng giao dịch không dùng tiền mặt trên toàn cầu đã đạt gần 1.411 tỷ USD. Dự báo cho thấy con số này sẽ tăng lên khoảng 2.838 tỷ USD vào năm 2028, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) là 15% trong giai đoạn 2023 - 2028.
Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (APAC) đang dẫn đầu xu hướng với tốc độ tăng trưởng ấn tượng hàng năm dự kiến đạt 17,7%, củng cố vị thế là khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất cho các giao dịch không dùng tiền mặt. Vào năm 2024, APAC đã ghi nhận một trong những mức tăng trưởng theo năm cao nhất, đạt 20,4%, cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ sang kỹ thuật số trong lĩnh vực thanh toán.
Ngay cả các khu vực phát triển như Châu Âu và Bắc Mỹ cũng đang chứng kiến sự tăng trưởng đáng kể. Số lượng giao dịch không dùng tiền mặt của Châu Âu đạt 361 tỷ vào năm 2023, với mức tăng trưởng hàng năm (YoY) 15,5% vào năm 2024 và dự kiến tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 12% từ 2023 đến 2028. Bắc Mỹ đã ghi nhận khoảng 237 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt, với mức tăng trưởng YoY 6,4% vào năm 2024 và dự báo CAGR đạt 7,3% từ 2023 đến 2028.
Các khu vực vốn phụ thuộc vào tiền mặt như Mỹ Latinh, Trung Đông và Châu Phi đang dần chuyển sang giao dịch không dùng tiền mặt. Mỹ Latinh đã đạt gần 133 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt, với mức tăng trưởng hàng năm (YoY) 23,2% vào năm 2024, và tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) dự kiến là 20,7% từ 2023- 2028. Trung Đông và Châu Phi (MEA) đã đạt 34 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt, với mức tăng trưởng YoY hơn 15,2%, và dự báo đạt mức tăng trưởng kép tương tự vào năm 2028.
Khảo sát của Capgemini với 200 giám đốc điều hành trong lĩnh vực thanh toán cho Báo cáo Thanh toán Toàn cầu năm 2025 tại các thị trường lớn trên thế giới, cho thấy 77% cho rằng sự tăng trưởng của thương mại điện tử là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự chuyển đổi sang giao dịch không dùng tiền mặt. Sự bùng nổ mua sắm trực tuyến do đại dịch gây ra đã làm giảm việc sử dụng tiền mặt tại các cửa hàng vật lý, khi người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng các phương thức thanh toán kỹ thuật số như ví điện tử, thẻ và chuyển khoản trực tiếp từ tài khoản đến tài khoản (A2A).
Các ưu tiên thương mại cũng phản ánh sự chuyển đổi này. Khảo sát với 600 giám đốc tài chính doanh nghiệp trong các lĩnh vực bảo hiểm, bán lẻ và ô tô, chỉ ra phần lớn cho biết họ có kế hoạch mở rộng sự hiện diện thương mại điện tử và cải thiện các kênh trực tuyến của mình. Với sự gia tăng của các chiến lược bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng (D2C), nhu cầu về trải nghiệm đa kênh liền mạch và đa dạng các phương thức thanh toán kỹ thuật số hứa hẹn sẽ tiếp tục mạnh mẽ, từ đó thúc đẩy hơn nữa sự tăng trưởng của các giao dịch không dùng tiền mặt.
Ngoài thương mại điện tử, hơn 65% các giám đốc điều hành thanh toán nhận thấy tầm quan trọng của việc mở rộng cơ sở hạ tầng thanh toán tức thì để thúc đẩy các giao dịch không dùng tiền mặt. Các công ty Fintech và Paytech đã tiên phong phát triển nhiều dịch vụ lớp phủ và trường hợp sử dụng bằng cách tận dụng các API ngân hàng mở, từ đó thúc đẩy sự chấp nhận các công cụ thanh toán kỹ thuật số.
Các quy định và sáng kiến thúc đẩy tương lai của lĩnh vực thanh toán
Các chính phủ và cơ quan quản lý đang triển khai các chính sách nhằm thúc đẩy thanh toán kỹ thuật số, nhằm hỗ trợ tài chính toàn diện, tính minh bạch và an toàn, đồng thời giảm thiểu việc sử dụng tiền giấy và séc.
Đồng thời, các bên liên quan trong lĩnh vực thanh toán đang đi đầu trong việc phát triển các công nghệ thanh toán mới, cải thiện cơ sở hạ tầng và thúc đẩy hợp tác để tạo điều kiện dễ dàng hơn cho việc áp dụng giao dịch không dùng tiền mặt.
Trong số các sáng kiến đáng chú ý năm 2024 có thể kể đến là dịch vụ chuyển khoản tín dụng tức thì One-leg-Out (OLO). Hội đồng Thanh toán Châu Âu (EPC) đã công bố kế hoạch này vào tháng 11/2023. Các giao dịch OLO tức thì có thể được khởi xướng từ khu vực đồng euro đến bất kỳ đâu trên thế giới, bằng bất kỳ loại tiền tệ nào, và có thể là các chuyển khoản tín dụng – đến và đi- từ tài khoản này sang tài khoản khác. Chương trình chuyển khoản tín dụng tức thì hứa hẹn sẽ giúp thực hiện các khoản thanh toán quốc tế nhanh hơn, tính minh bạch về chi phí cao hơn và khả năng theo dõi trạng thái thanh toán tốt hơn. Phần euro của một giao dịch OLO được xử lý 24/7 và 365 ngày trong năm.
Ngân hàng mở đặt nền móng cho bước tiến của tài chính mở tương lai
Bên cạnh các quy định và sáng kiến đang được triển khai, tài chính mở đã trở thành một động lực chuyển đổi cho lĩnh vực thanh toán. Vào đầu những năm 2000, các công ty tổng hợp dữ liệu như Yodlee và Intuit đã tiên phong trong việc chia sẻ dữ liệu giữa các công ty FinTech và các tổ chức tài chính bằng cách sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu tự động quét màn hình (screen scraping). Phương pháp này đã thúc đẩy một hệ sinh thái chia sẻ dữ liệu nhưng cũng đem đến nhiều rủi ro an ninh đáng kể. Do đó, các API đã trở nên phổ biến như một lựa chọn an toàn hơn. Chỉ thị Dịch vụ thanh toán châu Âu 2 (PSD2), được thông qua vào năm 2018, đánh dấu một bước tiến quan trọng với quy định các ngân hàng cung cấp quyền truy cập vào dữ liệu thanh toán và tài khoản cho các nhà cung cấp bên thứ ba – với điều kiện được khách hàng cho phép; từ đó tạo nền tảng cho ngân hàng mở hiện đại. Khái niệm này đang nhanh chóng thu hút sự chú ý toàn cầu, với các cơ quan quản lý và lực lượng thị trường khuyến khích sự chấp nhận.
Tác động của ngân hàng mở là không thể phủ nhận. Kết quả khảo sát cho thấy ba tác động chính của ngân hàng mở, gồm: Tạo điều kiện cho việc phát triển và cung cấp các dịch vụ tài chính dựa trên dữ liệu mới; Cải thiện trải nghiệm khách hàng; Đơn giản hóa và hiện đại hóa các quy trình ngân hàng truyền thống.
Tuy nhiên, không phải mọi thứ đều diễn ra suôn sẻ. Các giám đốc điều hành thanh toán đã xếp hạng ba thách thức lớn nhất của ngân hàng mở gồm: Các API không được tiêu chuẩn hóa; Ít kiểm soát việc sử dụng và chia sẻ dữ liệu; thiếu các động lực để chia sẻ dữ liệu ngân hàng với bên thứ ba (ví dụ: Fintech và Paytechs).
Mặc dù bảo mật dữ liệu vẫn là ưu tiên hàng đầu, nhưng trong năm năm qua, ngân hàng mở đã tiến gần hơn đến tiềm năng của nó. Người tiêu dùng có lý do chính đáng để cẩn trọng, và các cơ quan quản lý đang ưu tiên bảo vệ khách hàng do lo ngại về lừa đảo và gian lận ngày càng gia tăng. Sự tập trung này đã tạo ra một căng thẳng giữa việc trao quyền cho người dùng kiểm soát dữ liệu tài chính của họ (“dữ liệu của tôi và quyền quản lý nó”) và khai thác giá trị của dữ liệu đó thông qua các dịch vụ sáng tạo (“dữ liệu của tôi và giá trị sử dụng của nó”). Tài chính mở cần phải thu hẹp khoảng cách này, đạt được sự cân bằng giữa cả hai khía cạnh."
Tài chính mở có tiềm năng mở rộng khái niệm ngân hàng mở để bao quát tất cả các khía cạnh của đời sống tài chính của khách hàng, bao gồm bảo hiểm, thế chấp, đầu tư, lương hưu, quản lý tài sản và dữ liệu cho vay. Kết quả là một cái nhìn 360 độ toàn diện về dấu ấn tài chính của người tiêu dùng.
Tiến triển và mức độ trưởng thành của tài chính mở khác nhau giữa các thị trường do sự khác biệt về khung pháp lý và các sáng kiến thị trường.
Khu vực APAC: Hàn Quốc, Singapore, Úc và Ấn Độ đang dẫn đầu các sáng kiến tài chính mở trong khu vực. Hàn Quốc đã công bố MyData vào năm 2022 nhằm chuẩn hóa các cơ chế chia sẻ dữ liệu, bao gồm các trường hợp sử dụng được cơ quan quản lý xác định về tài khoản, thanh toán và cho vay. Đến năm 2025, việc triển khai đầy đủ sẽ bao gồm các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, việc làm, lao động và bất động sản.
Chiến lược tài chính mở của Singapore ưu tiên tăng trưởng theo hướng thị trường, với Cơ quan quản lý lý tiền tệ Singapore đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển ngân hàng mở.
Hệ thống Tập hợp Tài khoản (AA) của Ấn Độ, được Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ giới thiệu vào năm 2016 và ra mắt vào năm 2021, đang tạo ra những ảnh hưởng lớn. Với sự cho phép của người dùng là cốt lõi, hệ thống này cho phép các ngân hàng, quỹ hưu trí, nhà cung cấp bảo hiểm và các công ty đầu tư tổng hợp dữ liệu khách hàng. Kho thông tin đa dạng này giúp các nhà phát triển bên thứ ba tạo ra các sản phẩm và dịch vụ tài chính mới đầy sáng tạo. Tại Úc, quy định Quyền Dữ liệu Người tiêu dùng (CDR) được giới thiệu vào năm 2017 nhằm cung cấp cho người tiêu dùng quyền truy cập và kiểm soát dữ liệu của họ nhiều hơn. Phạm vi của luật CDR không chỉ giới hạn ở dữ liệu thanh toán mà còn bao gồm các lĩnh vực khác như tiện ích để thúc đẩy cạnh tranh. Chính phủ Úc đã xác định tài chính mở là ưu tiên tiếp theo để mở rộng phạm vi và quy mô của CDR.
Ở châu Âu: Liên minh Châu Âu đang trải qua một cuộc cải tổ đáng kể trong lĩnh vực tài chính. Vào tháng 6/2023, Ủy ban Châu Âu đã công bố các kế hoạch cho PSD3, nhằm thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới trong ngành tài chính. Chỉ thị này, dự kiến công bố vào cuối năm 2024 hoặc đầu năm 2025, sẽ giới thiệu các quy định chặt chẽ hơn về xác thực khách hàng và thắt chặt kiểm soát việc truy cập vào hệ thống thanh toán và thông tin tài khoản. Bổ sung cho PSD3, ủy ban cũng đã đề xuất một quy định về khung truy cập dữ liệu tài chính (FIDA) vào tháng 6/2023. Sáng kiến này nhằm thúc đẩy tài chính mở và các dịch vụ tài chính dựa trên dữ liệu bằng cách trao cho người tiêu dùng quyền kiểm soát lớn hơn đối với dữ liệu tài chính của họ.
Tại Vương quốc Anh, giai đoạn một của Sáng kiến Dữ liệu Thông minh được khởi động vào tháng 4/2022 và dự kiến hoàn thành vào năm 2024. Sáng kiến này gồm các chính sách và khung tài chính mở toàn diện cũng như các cơ chế thử nghiệm quy định sandbox, nhằm đảm bảo việc chia sẻ dữ liệu khách hàng một cách an toàn theo yêu cầu của khách hàng cá nhân hoặc doanh nghiệp cho các nhà cung cấp bên thứ ba được ủy quyền (TPPs).
Khu vực Bắc Mỹ: Hoa Kỳ đang tiến hành các bước đi theo hướng một hệ thống tài chính mở tiêu chuẩn hoá. Vào cuối năm 2018, nền tảng trao đổi dữ liệu tài chính (FDX) phát triển một tiêu chuẩn công nghệ API miễn phí về các nguyên tắc chia sẻ thông tin người dùng cho phép để hướng ngành dịch vụ tài chính theo một phương pháp tiếp cận an toàn, minh bạch và ưu tiên người dùng. Sau nhiều năm triển khai các sáng kiến theo xu hướng thị trường, Cơ quan bảo vệ người tiêu dùng tài chính (CFPB) được thành lập như một phần của đạo luật Dodd-Frank 2010, hướng tới thiết lập các quy định về khung pháp lý chuyển giao dữ liệu và tuân thủ theo điều khoản 1033 trước tháng 10/2024.
Khu vực Nam Mỹ: Brazil dẫn đầu trong các sáng kiến tài chính mở trong khu vực, chủ yếu được thúc đẩy bởi NHTW với một sáng kiến tài chính mở được triển khai năm 2020. Đến năm 2023, tài chính mở đã ghi nhận 17,3 triệu sự chấp thuận từ khách hàng để chia sẻ dữ liệu cá nhân và dữ liệu ngân hàng giữa các tổ chức tài chính tham gia. Trong cùng giai đoạn, 10,8 tỷ lượt giao dịch thành công cũng đã được ghi nhận trong hệ sinh thái tài chính. Vào tháng 12/2023, Ngân hàng Trung ương Brazil đã đơn giản hóa hơn nữa quy trình gia hạn chấp thuận, nhằm làm cho việc chia sẻ dữ liệu trở nên dễ dàng và thuận tiện hơn cho các cá nhân và công ty tham gia vào hệ thống tài chính mở.
Các ngân hàng cấn chuẩn bị cho tài chính mở hoặc mất cơ hội. Tài chính mở đang trên đà cách mạng hóa bối cảnh tài chính, tuy nhiên nhiều tổ chức vẫn chưa sẵn sàng để áp dụng nó. Trong số các giám đốc điều hành thanh toán được khảo sát, 39% cho biết ngân hàng của họ đang ở giai đoạn lập kế hoạch, tiến hành các đánh giá tác động; 23% ngân hàng khác được cho là còn do dự vì đang chờ sự rõ ràng hơn về quy định. Trong khi đó, chỉ có 21% nhà cung cấp đã bắt đầu cài đặt công nghệ cần thiết, và chỉ 17% đang ở giai đoạn tiên tiến, thử nghiệm hoặc ra mắt các sản phẩm tài chính mở. Dữ liệu này vẽ nên một bức tranh rõ ràng rằng dù tiềm năng của tài chính mở là không thể phủ nhận, một số ngân hàng có thể bị tụt lại nếu họ không thích ứng với sự thay đổi mang tính đột phá này.
HN (theo Capgemini WPR 2025)