Trụ sở Ngân hàng Nhà nước Việt Nam bên bờ Hồ Gươm (Hà Nội) ngày nay, khởi đầu là Chi nhánh Hà Nội của Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) được thành lập ngày 21 tháng 1 năm 1875 ở Paris (Pháp) để phát hành giấy bạc và tiền kim loại cho các xứ thuộc địa của Pháp ở Châu Á và điều hành quyền lợi kinh tế của Pháp ở Viễn Đông… Thời Việt Nam thuộc Pháp, đây là một ngân hàng tư nhân, nhưng hoạt động như một Ngân hàng Trung ương với nhiều đặc quyền ở Đông Dương nói riêng và một số nước Châu Á nói chung.
Trụ sở Ngân hàng Nhà nước vào những năm 1980
Theo wikipedia.org, hai chi nhánh đầu tiên ở Việt Nam của Ngân hàng Đông Dương được khai trương tại Sài Gòn và Hải Phòng vào năm 1885. Chi nhánh tại Hà Nội được khai trương vào năm 1887.
Từ năm 1951, nhiệm vụ phát hành giấy bạc được chuyển cho Viện Phát hành Việt, Miên, Lào (Institut d'Emission des Etats du Cambodge, du Laos et du Vietnam). Sau năm 1953 ở Việt Nam, các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương bị giải thể. Năm 1955, cơ sở vật chất của chi nhánh tại Sài Gòn được bàn giao lại cho Ngân hàng Quốc gia Việt Nam (tức Ngân hàng Trung ương của Việt Nam Cộng hòa). Phần thương vụ được chia cho các Ngân hàng Việt Nam Thương tín và Ngân hàng Pháp Á.
Tuy vắng mặt ở Việt Nam sau năm 1953, Ngân hàng Đông Dương tái hoạt động vào năm 1958 ở những nơi khác của Châu Á. Năm 1975 sát nhập với Banque de Suez et de L'Union des Mines với tên mới: Banque Indosuez và đến năm 2001 thì nhập vào Alliance Banking Group, hoạt động chính ở Malaysia.
Cơ sở vật chất của hai chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Hà Nội và Hải Phòng do Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thu giữ sau tiếp quản Thủ đô 10/10/1954. Từ đó, chi nhánh tại Hà Nội trở thành trụ sở chính của Ngân hàng Quốc gia (nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) và Ngân hàng Nhà nước của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày nay.
Có nhiều người dân gốc gác, hoặc lớn lên ở Hà Nội biết rất rõ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (còn gọi là Ngân hàng Đông Dương) ở đâu, nhưng với dáng vẻ kiến trúc uy nghi và đồ sộ, rất khác so với nhiều công trình kiến trúc đương đại, nó khiến cho chúng ta cảm thấy như vừa thân quen lại vừa xa lạ.
Hoạt động kế toán- tài chính vào những năm 1970-1980 tại trụ sở Ngân hàng Trung ương
Bằng vào những trang tài liệu ít ỏi, nhưng chúng ta cũng có thể hình dung được một vài nét chính là khi áp đặt sự thống trị trên toàn cõi Đông Dương, người Pháp nhận thấy vị trí đắc địa của Hà Nội trên lãnh thổ này nên ngay từ thế kỷ 19 đã có ý đồ biến nơi đây thành thủ phủ Đông Dương thuộc Pháp.
Ý đồ này đã được Toàn quyền Paul Bert khởi xướng và bắt đầu thực hiện từ năm 1884 với bản quy hoạch khu trung tâm hành chính của Hà Nội do Montalember thiết kế. Ý tưởng cơ bản của quy hoạch này là tạo ra một khu vực hành chính tập trung trên cơ sở các toà nhà bao lấy một trục không gian xanh đặt vuông góc với Hồ Gươm (nay là vườn hoa Lý Thái Tổ).
Năm công trình kiến trúc ở đây bao gồm toà Đốc lý và Kho bạc ở phía Bắc, Bưu điện và Dinh Thống sứ ở phía Nam, cuối cùng là trụ sở ngân hàng Đông Dương kết thúc trục không gian xanh về phía Đông. Các công trình này được thiết kế dưới sự chỉ đạo của kỹ sư Getten, trưởng phòng Công chính nên có hình thức đặc trưng chung, mặt bằng hình chữ nhật có hành lang bao quanh, chi tiết trang trí đơn giản. Tuy nhiên, các công trình kiến trúc này kết hợp với không gian cây xanh của vườn hoa mang tên Paul Bert lúc bấy giờ đã tạo thành một tổng thể trung tâm hành chính đẹp và hài hoà với khu vực Hồ Gươm.
Đây có thể xem là một xu hướng kiến trúc kết hợp giữa văn hóa Phương Đông và Phương Tây, giữa văn hóa bản địa và chính quốc. Giới chuyên môn xếp vào “phong cách kiến trúc Art Deco” (hình thức tối giản, hiện đại, công năng phù hợp với khí hâu nhiệt đới).
Toạ lạc tại vị trí trung tâm giao nhau của 5 đại lộ lớn lúc bấy giờ, riêng công trình Ngân hàng Đông Dương đã tạo ra một điểm nhấn đô thị nổi bật.
Theo thiết kế thì đây là một công trình có cấu trúc hình khối kiến trúc đăng đối hoàn toàn, mặt bằng không gian trải rộng theo chiều ngang, nhấn mạnh khối sảnh trung tâm bằng đường dẫn lên cửa chính, hai phía hông tòa nhà là cửa phụ ra vào riêng biệt, đặc trưng của khu trữ tệ ngân hàng.
Các họa tiết trang trí Á Đông được sử dụng rộng rãi, mặt tiền tòa nhà được trang trí bởi các hình hoa văn chữ triện, hình bát giác rất phổ biến trong kiến trúc đình chùa Việt cổ, các hình này còn được nhắc lại nhiều lần xuốt mặt đứng bao quanh công trình.
Lễ đón Chủ tịch Nicaragua năm 1978 tại “Quảng trường Ngân hàng” (từ trái qua: ông Nguyễn Cơ Thạch- Bộ trưởng Ngoại giao, Đại tướng Văn Tiến Dũng- Bộ trưởng Quốc phòng, ông Phạm Văn Đồng- Thủ tướng Chính phủ và ông Danuel Ooctega- Chủ tịch Nicaragua)
Với vị trí đặc biệt và hình hài hoành tráng như vậy, tòa nhà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam không những chỉ xứng đáng được chọn làm trụ sở chính của ngành Ngân hàng mà trong nhiều năm của những thập niên 70-80 thế kỷ trước, mặt tiền sảnh chính còn được gọi là “Quảng trường Ngân hàng”, nơi tiến hành nghi lễ cấp Nhà nước tiếp đón nguyên thủ của nhiều Quốc gia trên thế giới.
Từ 10/10/1954 cho đến nay, trụ sở Ngân hàng Nhà nước Việt Nam được xử dụng làm cơ quan đầu não của ngành Ngân hàng, với vai trò là Ngân hàng Trung ương của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng; là ngân hàng phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và ngân hàng làm dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ.
MT