Từ tháng 10 năm 1945, Chính phủ cách mạng lâm thời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã tập trung một số họa sĩ (Nguyễn Huyến, Mai Văn Hiến, Nguyễn Đỗ Cung) do ông Phạm Quang Chúc tuyển lựa và sắp đặt, để lo việc vẽ mẫu và chuẩn bị in những tờ bạc Việt Nam đầu tiên. Các tờ bạc được chỉ đạo thể hiện bằng hình ảnh 3 mục tiêu chính của Cách mạng lúc đó là: Diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm. Các loại giấy bạc này được khẩn trương vẽ ở Sở Ngân khố Quốc gia số 10 Lê Lai, Hà Nội. Chế bản xong được in ở nhà in Taupin (nay là Siêu thị Bách hoá Cửa Nam, số 5 đường Lê Duẩn, Hà nội), do ông bà Đỗ Đình Thiện giúp mua lại của một Pháp kiều. Cơ sở này do ông Nguyễn Âu phụ trách. Tiền cũng được in ở Nhà in Viễn đông (IDEO) Yên Phụ, rồi nhà in Ngô Tử Hạ ở phố Lý Quốc Sư, nhà in Lê Văn Tân…do cơ quan ấn loát thuộc Bộ Tài chính chỉ huy.
Từ tháng 3/1946, các máy móc thiết bị in được chuyển về chiến khu Cổ Nghĩa thuộc Chi Nê, huyện Lạc Thuỷ, tỉnh Hoà Bình trong đồn điền của ông bà Đỗ Đình Thiện để tiếp tục in bạc. Ngày 24/2/1947, máy bay Pháp oanh tạc cơ sở in tiền này. Cuộc oanh tạc tàn phá gần như toàn bộ tài sản của nhà tư sản yêu nước, nhưng máy móc in tiền vẫn không bị phá hỏng. Được tin toàn bộ cơ sở in tiền và cả đồn điền của gia đình Đỗ Đình Thiện bị tàn phá nặng nề, Chủ tịch Hồ Chí Minh có thư thăm hỏi. Thư này được đánh máy ngay trên một tấm danh thiếp nhỏ của Chủ tịch với lời lẽ động viên ngắn gọn: “…Mất của cải, không sợ. Kháng chiến thành công, ta làm ra của cải khác, chắc chắn hơn...”.
Mặt trước tờ bạc 100 đồng
Đến khoảng tháng 4/1947, cơ sở in tiền đã được xác lập tại Đầm Hồng và Bản Thi (Tuyên Quang). Đầm Hồng là địa điểm liền bến sông, nhưng không đảm bảo an toàn khi chống máy bay dịch, chỉ có thể làm cảng và kho bãi. Cơ sở in và dự trữ tiền phải đặt tại Bản Thi, cách đó 32 km trong núi. Phải làm một đường goòng nhỏ để chuyển tiền ra, chuyển nguyên liệu vào. Ở Bản Thi từ 1947 - 1951 các hoạ sĩ Lê Phả, và Nguyễn Sáng tiếp tục vẽ và các mẫu tiền được đưa vào in bao gồm 5 loại: 20, 50, 100, 200 và 500 đồng.
Mặt sau tờ bạc 200 đồng
Trước khi những tờ bạc Cụ Hồ ra đời, góp phần hoàn chỉnh hệ thống tiền tệ đầu tiên của Nhà nước Việt nam Dân chủ Cộng hòa, từ tháng 12/1945, theo quyết định của Hội đồng Chính phủ, Bộ Tài chính cũng đã tổ chức rập được tiền 2 hào, 5 hào, 1 đồng bằng nhôm và sau đó là tiền 2 đồng bằng hợp kim đồng. Ở mặt phải đồng tiền có hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các loại tiền kim loại đầu tiên được rập tại tầng hầm Nhà bát giác (Viện Bảo tàng lịch sử ở Hà Nội ngày nay). Tiền được chế tạo trên máy rập tiền mà ta tịch thu được của Pháp trước đây vẫn dùng để rập đồng Bảo Đại Thông Bảo làm tiền lẻ cho đồng tiền Đông Dương. Vì có quân của Lư Hán đóng gần đó, sợ động, nên sau đó đã chuyển về cơ sở Cây đa Nhà bò phố Lò Đúc. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, cỗ máy được chuyển về Thanh Hoá, đến năm 1950 thì chuyển lên chiến khu Việt Bắc.
Vậy là chỉ hơn một năm sau khi giành được độc lập, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã có tiền riêng của mình. Giấy bạc Việt Nam đã lưu hành rộng rãi ở Bắc Bộ, Trung Bộ và một phần ở Nam Bộ.
Trong những hoàn cảnh vô cùng eo hẹp, chúng ta đã tổ chức in và phát hành được đồng tiền của cách mạng. Những đồng tiền đó chính là những người lính trên mặt trận tiền tệ. Cũng như những chiến sỹ Vệ quốc đoàn, thiếu quần áo, thiếu vũ khí, thiếu cả ăn, nhưng mang ý chí chiến đấu phi thường; những đồng tiền của chúng ta, in bằng giấy rất xấu, mực rất xấu…, nhưng có sức mạnh mà không một đồng tiền nào đánh bại được nó, không có thứ kim bản vị nào quý hơn nó, đó là lòng dân hướng về Cụ Hồ, nơi mà hình ảnh thiêng liêng trên mỗi tờ tiền luôn được thể hiện. Vẻ đẹp đó không riêng người Việt Nam, mà cả người nước ngoài cũng thừa nhận. Nhà nghiên cứu lịch sử người Pháp Jacques Desqueeh đã viết những dòng thế này trong một công trình nghiên cứu của mình: “Giấy bạc của Việt Minh in bằng một thứ kỹ thuật thô sơ. Nó có nghệ thuật hội hoạ hơn là tiền tệ” (dẫn trong sách Le trafic des piastres, Ed. Le Plomb, p.109). Chiểu theo nhiệm vụ chính trị là diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm, hình ảnh các tờ tiền đúng là một minh chứng minh họa xúc tích nhất, thay cho những lời hiệu triệu toàn dân luôn bên cạnh cách mạng, bên cạnh Cụ Hồ, vì độc lập, tự do của tổ quốc.
Trên mặt trận quân sự, có những anh bộ đội Cụ Hồ. Trên mặt trận tiền tệ có “Giấy bạc Cụ Hồ”. Tiền tệ không những đã góp một phần xứng đáng vào những thành công chung của cả dân tộc trong suốt 9 năm kháng chiến chống Thực dân Pháp xâm lược, mà bản thân sự ra đời và đứng vững của nó cũng đã là một kỳ tích.
(Tài liệu tham khảo: Bản thảo“Lịch sử Ngân hàng Việt Nam 1945-2006” NHNN VN và Viện Kinh tế VN)
MT