Những thành tựu ban đầu về cơ cấu lại hoạt động tại các ngân hàng thương mại nhà nước

Hiện nay, Việt Nam có 5 ngân hàng thương mại nhà nước, 1 ngân hàng chính sách, 36 ngân hàng cổ phần, 26 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, 5 Ngân hàng liên doanh, khoảng 1.000 quỹ tín dụng nhân dân và hàng loạt các tổ chức tài chính phi ngân hàng khác. Trong đó các ngân hàng thương mại nhà nước đóng vai trò chi phối hệ thống với thị phần huy động chiếm 76%, cho vay chiếm tới 74%. Tuy nhiên những ngân hàng này vẫn nằm trong tình trạng quy mô nhỏ, năng lực tài chính chưa cao, mức độ rủi ro cao, chất lượng tín dụng thấp... Vì vậy, Chính phủ đã phê duyệt đề án cơ cấu lại hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam nhằm từng bước làm lành mạnh tình hình tài chính của các ngân hàng thương mại, đưa hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam hội nhập với khu vực và thế giới.
Với 2 phần trọng tâm của đề án cơ cấu lại ngân hàng thương mại nhà nước gồm: cơ cấu lại tài chính và cơ cấu lại nghiệp vụ và cấu trúc tổ chức; sau 3 năm tích cực triển khai, về cơ bản các ngân hàng thương mại nhà nước đã hoàn thành phần cơ cấu lại tài chính. Đến nay vốn tự có của các ngân hàng thương mại nhà nước đã được tăng lên 3,5 lần so với thời điểm 31/12/2000, nâng tỷ lệ vốn tự có/tài sản có rủi ro từ 3,05% lên 5,6%. Ngân hàng Nhà nước cũng đang phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư hoàn thiện dự thảo Đề án tăng vốn tự có cho các ngân hàng thương mại bằng đồng thời nhiều phương thức như phát hành trái phiếu đặc biệt, trích lợi nhuận, thuế vốn để lại và cổ phần hoá v.v... Song song với các nỗ lực cơ cấu tài chính, việc cơ cấu lại nghiệp vụ và cấu trúc tổ chức của các ngân hàng thương mại nhà nước trong 3 năm qua cũng đã, đang và sẽ tiến triển theo phương châm đổi mới gắn với hội nhập và phù hợp với tập quán quốc tế. Những thành tựu ban đầu có thể ghi nhận như sau:
Thứ nhất, cơ cấu lại mô hình tổ chức ở tất cả các ngân hàng thương mại nhà nước đã từng bước làm rõ và tăng cường mối quan hệ giữa bộ phận quản lý và bộ phận điều hành theo hướng nâng cao hiệu lực quản lý của Hội đồng quản trị nhất là quản lý chiến lược kinh doanh và quản trị rủi ro, nâng cao năng lực điều hành của Tổng Giám đốc và các Phó Tổng giám đốc. Đến nay bộ máy, tổ chức của các ngân hàng thương mại nhà nước đã được kiện toàn hơn. Cụ thể là mô hình tổ chức được cơ cấu lại, phân định các phòng ban theo đối tượng khách hàng, kết hợp theo sản phẩm dịch vụ; phân cấp quản lý theo mô hình khối, nâng cao hiệu quả quản lý và tăng cường kỹ năng quản trị rủi ro, tăng cường chất lượng và hiệu quả hoạt động kinh doanh, mở rộng mạng lưới và phát triển sản phẩm mới trên nền tảng công nghệ mới và đã từng bước tiến hành xây dựng chiến lược đào tạo và sử dụng cán bộ với sự giúp đỡ kỹ thuật của Ngân hàng Thế giới.
Tách hoạt động cho vay chính sách và hoạt động cho vay thương mại. Thành lập ngân hàng chính sách nhằm tập trung thực hiện tốt hơn các chính sách kinh tế xã hội của Đảng, Nhà nước tạo điều kiện cho các ngân hàng thương mại nhà nước thực sự chuyển sang kinh doanh theo nguyên tắc thị trường, an toàn và hiệu quả.
Thứ hai là cơ cấu lại phương thức quản trị kinh doanh như quản trị rủi ro, kiểm toán nội bộ, quản lý tài sản nợ- tài sản có, quản lý tín dụng, quản lý vốn, xây dựng hệ thống thông tin quản lý, hiện đại hoá công nghệ thanh toán. Tuy nhiên, đây cũng là những vấn đề mới và phức tạp chúng ta còn thiếu nhiều kinh nghiệm nên ngành ngân hàng đã yêu cầu sự trợ giúp kỹ thuật của các tổ chức tài chính và các công ty tư vấn quốc tế. Theo đó, ba trong số 9 cấu phần quản trị ngân hàng hiện đại gồm quản lý tài sản nợ – tài sản có, kiểm toán nội bộ, hệ thống thông tin quản lý đã và đang được các ngân hàng thương mại nhà nước và 1 số ngân hàng thương mại cổ phần tiên phong triển khai áp dụng trước với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới.
Về xây dựng chiến lược kinh doanh, đến nay các ngân hàng thương mại nhà nước đã hoàn thành việc xây dựng chiến lược kinh doanh nhằm vào các dịch vụ cơ sở, cắt giảm chi phí hoạt động, ngừng đầu tư vào các loại hoạt động không mang lại hiệu quả, đồng thời mở rộng, đa dạng hoá các sản phẩm dịch vụ ngân hàng.
Về quản lý tín dụng, các ngân hàng đã ban hành quy trình quản lý tín dụng, sổ tay tín dụng theo thông lệ quốc tế và triển khai thực hiện xuống từng chi nhánh vào năm 2004. Quản lý tín dụng theo hướng kinh doanh tín dụng theo nguyên tắc thương mại và thị trường nhằm mục đích hướng tới khách hàng đáp ứng các nhu cầu thực tế của khách hàng với chất lượng dịch vụ cao. Đồng thời bảo đảm quản lý tín dụng một cách an toàn dựa trên các quy định và nguyên tắc về hoạt động tín dụng theo chuẩn mực quốc tế.
Về quản lý rủi ro, các ngân hàng thương mại nhà nước đã thành lập Uỷ ban quản lý rủi ro; xây dựng các định chế về quản lý rủi ro nhằm hạn chế các rủi ro trong hoạt động ngân hàng như rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro hoạt động, rủi ro tỷ giá.
Về quản lý vốn, cơ cấu lại nghiệp vụ quản lý vốn đã từng bước phục vụ tốt mục tiêu chiến lược kinh doanh với cơ cấu vốn tối ưu đồng thời giảm chi phí huy động, giảm thiểu rủi ro, tăng năng lực tài chính. Đến nay các ngân hàng thương mại nhà nước đã thành lập Ban quản lý tài sản nợ – tài sản có trực thuộc Ban điều hành và xây dựng xong quy chế hoạt động cho Ban này.
Về phát triển công nghệ thông tin, từng bước hiện đại hoá công nghệ ngân hàng đặc biệt là công nghệ thanh toán, nâng cao chất lượng và đa dạng hoá dịch vụ ngân hàng, hiện đại hoá hệ thống thông tin quản lý trên cơ sở kinh nghiệm quản lý quốc tế về ngân hàng. Nhờ đó trong 3 năm qua tỷ trọng tiền mặt trong tổng thành toán toàn ngành đã giảm đáng kể từ 30% xuống 23%; nhiều tiện ích ngân hàng mới đã xuất hiện như: homebanking, Phonebanking, tiền điện tử.
Về hệ thống kế toán, kiểm toán, các ngân hàng đang chuyển đổi hệ thống kế toán Việt Nam sang hệ thống kế toán quốc tế, làm cho hệ thống kế toán phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Tiến hành kiểm toán độc lập do các công ty kiểm toán quốc tế thực hiện đối với tất cả các ngân hàng thương mại nhà nước, kịp thời khắc phục các nhược điểm thiếu sót được rút ra từ kiểm toán, đánh giá đúng thực trạng tài chính ngân hàng hơn. Đồng thời xây dựng các thiết chế an toàn cho hoạt động ngân hàng phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Hiện nay các ngân hàng thương mại đang thực hiện Dự án hiện đại hoá ngân hàng và hệ thống thanh toán. Ngân hàng Nhà nước đã trình Thủ tướng Chính phủ cho phép thực hiện thí điểm mô hình kiểm toán nội bộ trực thuộc Hội đồng quản trị tại Ngân hàng Ngoại thương, sau đó rút kinh nghiệm triển khai đối với các ngân hàng thương mại nhà nước khác.
Xây dựng chiến lược đào tạo và sử dụng cán bộ qua đào tạo là vấn đề đã được các ngân hàng đặc biệt quan tâm và coi đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển trong suốt những năm qua. Yêu cầu của công việc quản lý nhân lực và đào tạo là xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý và viên chức ngân hàng có đủ đạo đức và kỹ năng cần thiết để thực hiện nhiệm vụ trong giai đoạn phát triển mới. Các ngân hàng thương mại nhà nước đang rà soát lại, bổ sung sửa đổi các quy chế về tuyển dụng, bố trí và thuyên chuyển viên chức theo yêu cầu, quản lý mới phù hợp với cơ chế thị trường nhằm nâng cao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về nhân sự, tiền lương của các ngân hàng. Đồng thời các ngân hàng cũng đang xây dựng hệ thống khuyến khích vật chất và tinh thần đối với các chi nhánh, các đơn vị trực thuộc, các cá nhân người lao động phù hợp với yêu cầu kinh doanh, cạnh tranh và mục tiêu lợi nhuận.
Như vậy, sau 3 năm triển khai đề án cơ cấu lại các ngân hàng thương mại nhà nước, hầu hết các nội dung trong bản đề án đã được đưa vào triển khai hoạt động trong thực tiễn. Tuy nhiên những thành tựu đạt được mới chỉ mang tính khởi đầu và định hình một hướng đi mới trong sự nghiệp đổi mới theo chiều sâu của ngành. Việc còn phải làm là rất lớn – không chỉ tiếp tục cơ cấu lại tài chính, nghiệp vụ và cấu trúc mới mà bao gồm cả quá trình cổ phần hoá các ngân hàng thương mại nhà nước v.v... Dù sao, với những bước khởi đầu trong gian nan song từ thực tiễn đổi mới, ngành ngân hàng đã nhận thức được khá rõ ràng những thuận lợi, những thách thức và cả những phương án giải các bài toán hóc búa... Chúng ta tin vào tiến trình đổi mới chiều sâu của các ngân hàng thương mại nhà nước nói riêng, của ngành ngân hàng Việt Nam nói chung sẽ phát triển đúng hướng và đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của nền kinh tế thị trường, mở cửa và hội nhập của đất nước. Vụ CLPTNH