Vẫn còn quá sớm để nói đến một nền kinh tế điện tử cho Việt Nam, song theo điều tra mới đây của Bộ Thương mại thì gần như 100% các doanh nghiệp đã có được sự nhận thức một cách đầy đủ về lĩnh vực này. Chúng ta có thể lạc quan về một tương lai cho Thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam?
Vấn đề pháp lý và thanh toán:
Khác với các doanh nghiệp tự xây dựng một website riêng để quảng bá chính mình, những website thương mại chuyên nghiệp như www.vnet.com.vn, www.vnemart.com.vn... là nơi hội tụ của những gian hàng ảo do nhiều doanh nghiệp tham gia và tại đó, người truy cập có thể tìm kiếm và lựa chọn được nhiều chủng loại hàng hoá phong phú với giá cả cạnh tranh. Do được sử dụng chung một hạ tầng kỹ thuật nên mức phí cho mỗi giao dịch là rất nhỏ so với việc các doanh nghiệp tự đầu tư nếu xây dựng website riêng của mình. Tuy nhiên, hạ tầng kỹ thuật này chỉ có giá trị 25 – 30% trong toàn bộ quy trình chung của TMĐT và các yếu tố khác về tổ chức vận hành và vận chuyển, giao nhận còn có ý nghĩa quyết định hơn. Nhìn chung, đó là điều mà các doanh nghiệp phải tự thực hiện còn các website TMĐT chỉ là một cổng dịch vụ cho họ.
Để phát triển được TMĐT, yếu tố mang tính quyết định là niềm tin và trong khi chưa có được những khuôn khổ pháp lý cho nó thì sự nhất trí tham gia của các doanh nghiệp chính là những tiền đề pháp lý cho TMĐT. Bên cạnh các vấn đề về thanh toán điện tử đòi hỏi sự tham gia của các ngân hàng cùng những quy phạm về an toàn và bảo mật, các thủ tục về sự xác nhận điện tử cho các cá nhân hay tổ chức đã thực hiện giao dịch luôn là một thực tế khiến nhiều người quan tâm. Có những ý kiến cho rằng đây là yếu tố đòi hỏi sự can thiệp và phải do Nhà nước cấp phát. Tuy nhiên, thực tế của TMĐT ở nhiều nước cho thấy, chính các doanh nghiệp mà điển hình như Verisign Inc đã trở thành một địa chỉ tin cậy để cung cấp xác nhận điện tử cho các giao dịch trên phạm vi toàn cầu.
Mua gì và bán gì:
Với một đất nước như Việt Nam trong bối cảnh một nền kinh tế đang đi lên, có lẽ tuyệt đại đa số dân chúng vẫn quen với cách thức mua hàng theo kiểu “đi chợ” để nhìn tận mắt và sờ tận tay món hàng cần mua. Ngay với thẻ tín dụng thì số người đã đăng ký sử dụng vẫn còn ít và với tuyệt đại đa số các cơ quan, doanh nghiệp người ta vẫn quen với hình thức “phát lương” bằng tiền mặt chứ chưa mấy nơi trả vào tài khoản cá nhân. Ngay với một số người đã có thẻ tín dụng cũng ít khi sử dụng nó để thanh toán mà chủ yếu là khi cần tiền mặt thì rút tiền ở các máy ATM. Tuy nhiên, khi các nhu cầu mua bán trên mạng nảy sinh thì đương nhiên hình thức thẻ thanh toán này sẽ phát huy tác dụng.
Về cơ bản, việc mua bán trên mạng là với những giao dịch không thể thực hiện tại chỗ. Có thể thấy ngay tại Việt Nam trong những năm gần đây, rất nhiều người đã vào các website thương mại điện tử quốc tế và website bán hàng trực tuyến của các nhà sản xuất để tìm mua cho mình những mặt hàng chưa được chính thức nhập vào Việt Nam hoặc chưa dễ tìm ở thị trường trong nước. Điển hình có thể nói đến website www.amazon.com chuyên cung cấp rất nhiều đầu sách hết sức phong phú và nó đã trở thành một địa chỉ quen thuộc cho các nhà học giả hoặc các chuyên viên cao cấp trong nhiều lĩnh vực. Cũng có những người lại đặt mua những món hàng khác là những sản phẩm kỹ thuật cao như camera số, máy ảnh số đời mới chưa được các nhà nhập khẩu chính thức đưa vào Việt Nam... Sau khi họ đã đặt hàng và sử dụng thẻ tín dụng để thanh toán, ít ngày sau hàng sẽ được gửi tới khách hàng theo các hệ thống giao nhận và chuyển phát. Tuy nhiên, đó là những giao dịch thương mại của Việt Nam hướng ra nước ngoài. Còn ngược lại, Việt Nam có thể bán gì ra nước ngoài? Chúng ta đang có một cộng đồng khoảng 3 triệu người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài. Chắc chắn với họ, một nhu cầu tất yếu là mua sắm các mặt hàng truyền thống trong nước và một trong những khách hàng tham gia chợ điện tử của Vnet là Cty Bánh đậu xanh Quê Hương đã đặt hy vọng mỗi năm chỉ cần bán được 1 USD cho mỗi Việt kiều. Tuy nhiên, đây lại là vấn đề không mấy đơn giản vì để thực hiện được điều đó thì vấn đề còn phải làm chính là xây dựng và quảng bá thương hiệu để nhiều người biết đến và chủ động tìm đến với các sản phẩm của thương hiệu đó.
Còn với môi trường trong nước, về cơ bản cũng không có gì khác nhiều song có lẽ việc mua bán cũng chỉ diễn ra giữa các địa phương khác nhau bởi khi đó, người tiêu dùng hoàn toàn có thể thông qua TMĐT để mua sắm cho mình những sản phẩm, đặc sản của các địa phương khác và vấn đề ở đây phải giải quyết được chính là yếu tố vận chuyển, giao nhận. Đứng ở góc độ doanh nghiệp với nhau, trong những giao dịch của họ, thay vì phải gọi điện thoại, trao đổi bằng công văn, giấy tờ, ký kết hợp đồng... mọi giao dịch hoàn toàn có thể thực hiện thông qua môi trường điện tử. Khi đó, các doanh nghiệp không chỉ cần biết giao hàng và nhận hàng. Mọi công đoạn thanh toán và vận chuyển ở giữa hoàn toàn là công việc của hệ thống chợ điện tử với mức phí thấp nhất.
Nguồn nhân lực cho nền kinh tế điện tử:
Đã có ý kiến đánh giá rằng “Muốn xây dựng Chính phủ Điện tử thì trước hết phải có những Công dân Điện tử”. Cũng hệt như vậy, để xây dựng nền TMĐT thì trước hết cũng phải chuẩn bị cho nó một đội ngũ nhân lực, doanh nhân điện tử. Về vấn đề này, cơ hội giữa các doanh nhân và những sinh viên còn đang ngồi trên ghế nhà trường là hoàn toàn như nhau bởi qua thực tế mà chúng tôi tiếp xúc với cả hai giới để khảo sát, tìm hiểu thì những câu hỏi được đặt ra là gần như cùng một xuất phát điểm. Điểm khác biệt giữa sinh viên và nhà doanh nghiệp có lẽ chính là kinh nghiệm thương trường song về cơ bản, kinh nghiệm của nhà doanh nghiệp là với các giao dịch thật còn với môi trường thương mại điện tử thì về cơ bản, họ cũng không có gì hơn so với sinh viên. Do vậy, chính các sinh viên cũng hoàn toàn có thể chủ động nắm bắt và thử nghiệm cuộc chơi cho mình với một số mặt hàng nào đó trên môi trường TMĐT và chính họ chứ không phải ai khác sẽ là nguồn cung cấp nhân lực TMĐT cho các doanh nghiệp.
Điều đáng tiếc là cho tới nay trong các chương trình đào tạo tại các đại học thuộc khối kinh tế, thương mại, ngân hàng... vẫn chưa có những học trình để đào tạo về TMĐT. Tuy rằng tại một số đại học cũng có một số chương trình liên kết với nước ngoài về TMĐT để đào tạo thạc sĩ song về cơ bản, việc đào tạo này chủ yếu là nhắm tới việc nghiên cứu, phân tích TMĐT chứ không phải là cung cấp nhân lực cho TMĐT. Đây thực sự là một vấn đề bức xúc đòi hỏi sự quan tâm đầy đủ của cả Bộ GD-ĐT và Bộ Thương mại để có thể sớm bổ sung vào chương trình. Tuy nhiên, trong khi chờ đợi thì những doanh nghiệp như Vnet hoàn toàn có thể chủ động cung cấp các kiến thức về TMĐT cho sinh viên và tin rằng trong quá trình này không chỉ có các doanh nghiệp về TMĐT mà còn có cả những tổ chức đang thực hiện triển khai các dự án về hỗ trợ, đổi mới doanh nghiệp nhất là với các doanh nghiệp vừa và nhỏ như Chương trình Phát triển Kinh tế Tư nhân khu vực sông Mekong (MPDF), Hiệp hội Hợp tác Kỹ thuật với Đức (GTZ)... Hẳn rằng, các tổ chức trong nước như các Hiệp hội Doanh nghiệp Vừa và Nhỏ, Hiệp hội Công thương, Liên minh Hợp tác xã... cũng có những mối quan tâm không nhỏ về với nền kinh tế điện tử này. Chắc chắn thông qua đó cùng với sự quyết tâm của doanh nghiệp và sự mong muốn học hỏi, tìm hiểu để làm chủ trong kinh tế điện tử của giới trẻ, các chương trình học tập ngoài nhà trường về vấn đề này đã và đang được mở ra.
Những vấn đề vẫn còn tiếp tục phải đặt ra:
Đối với những giao dịch lớn, đương nhiên vấn đề thuế, hải quan, kiểm định... là điều không thể thiếu trong các thủ tục xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, đối với các giao dịch mang tính chất cá nhân thì trong quá trình giao nhận sẽ không thể tránh khỏi các vấn đề nói trên. Rõ ràng, thông qua các cổng TMĐT Việt Nam, một Việt kiều hay người nước ngoài hoàn toàn có thể đặt mua một món hàng đơn lẻ nào đó và do đó, phải làm thế nào để món hàng đơn lẻ này thoả mãn các quy trình kiểm tra Hải quan, kiểm định chất lượng hàng hoá... vì với nhiều nước, những quy định về kiểm định hàng hoá là rất nghiêm ngặt và ngay cả bao bì cho lô hàng cũng là một vấn đề không đơn giản bởi rất có thể đây chính là con đường để nhập cư cho các loài côn trùng, động vật có nguy cơ phát triển hoặc là mầm mống cho các dịch bệnh... Nhìn chung, để xây dựng được một nền TMĐT nhất là trong phạm vi quốc tế thì có lẽ vẫn còn rất nhiều thực tế khác phải cùng đặt ra trong bối cảnh chung và rõ ràng không chỉ là chuyện của người mua, người bán, hệ thống thanh toán và giao nhận mà còn cần đến sự quan tâm và ý thức đầy đủ từ rất nhiều ngành hữu quan khác.
Theo Tạp chí THNH