Trước hết, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm của Đại biểu Quốc hội Ngô Đức Mạnh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Bình Thuận đối với hoạt động ngân hàng.
Về ý kiến chất vấn của Đại biểu Quốc hội: “Đánh giá của Ngân hàng Nhà nước về việc sử dụng tiền mặt ở nước ta trong các giao dịch về kinh tế, thương mại, dân sự... Tại sao việc thanh toán bằng thẻ chưa phổ biến? Cần phải hoàn thiện các quy định pháp luật về việc hạn chế, tiến tới không dùng tiền mặt như thế nào?”
Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) xin trả lời như sau:
a) Đánh giá về việc sử dụng tiền mặt ở nước ta trong các giao dịch về kinh tế, thương mại, dân sự…
Để tăng cường công tác quản lý và sử dụng tiền mặt trong nền kinh tế, thời gian qua, NHNN đã tham mưu với Chính phủ ban hành Nghị định 222/NĐ-CP ngày 31/12/2013 về thanh toán bằng tiền mặt đối với một số giao dịch thanh toán trên lãnh thổ Việt Nam. Trong đó quy định không thanh toán bằng tiền mặt đối với các giao dịch thanh toán của các tổ chức sử dụng vốn nhà nước và tổ chức sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước; các giao dịch chứng khoán và giao dịch tài chính của doanh nghiệp (trừ một số trường hợp được quy định theo hướng dẫn của Bộ Tài chính1 và NHNN2).
Bên cạnh đó, NHNN đã chỉ đạo triển khai Đề án đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) tại Việt Nam giai đoạn 2011-2015 (Quyết định 2453) và đã đạt được nhiều chuyển biến mạnh mẽ, trong đó các phương tiện và dịch vụ thanh toán đã phát triển đa dạng, hiện đại đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán cũng như yêu cầu của nền kinh tế. Nhận thức và thói quen của người dân, doanh nghiệp về TTKDTM có sự chuyển biến mới.
Nhờ đó, tỷ trọng tiền mặt/tổng phương tiện thanh toán có xu hướng giảm dần, từ 14,02% năm 2010 đến nay còn khoảng 12%. Thanh toán qua POS tăng trưởng nhanh, với số lượng giao dịch khoảng 25.595 nghìn món, giá trị 60.974 tỷ đồng; tỷ lệ người dân có tài khoản ở ngân hàng ở mức khá cao, đạt mức 66,7 triệu tài khoản, tăng đáng kể so với mức gần 17 triệu tài khoản của năm 2010; phần lớn các giao dịch thanh toán giữa các tổ chức, doanh nghiệp đã thực hiện qua hệ thống ngân hàng.
Tuy nhiên, việc sử dụng tiền mặt tại Việt Nam vẫn còn phổ biến trong các giao dịch khu vực dân cư. Nhiều giao dịch mua bán bất động sản và những tài sản có giá trị lớn chưa được thực hiện thanh toán qua ngân hàng do một số Luật hiện hành, như: Luật Dân sự, Luật Bất động sản, Luật Nhà ở… vẫn quy định phương thức thanh toán do các bên tự thỏa thuận.
b) Tại sao việc thanh toán bằng thẻ chưa phổ biến?
Trong những năm gần đây, thẻ ngân hàng đã và đang trở thành phương tiện thanh toán phổ biến tại Việt Nam, được các ngân hàng thương mại (NHTM) chú trọng phát triển và có tốc độ phát triển nhanh chóng. Tính đến cuối tháng 9/2016, số lượng thẻ phát hành trên cả nước đạt trên 109 triệu thẻ, với 52 tổ chức phát hành và khoảng 650 thương hiệu thẻ, trong đó thẻ ghi nợ chiếm trên 90%. Cơ sở hạ tầng phục vụ thanh toán thẻ được các ngân hàng thương mại chú trọng đầu tư, mở rộng, trên 17.300 ATM và trên 250.400 thiết bị chấp nhận thẻ (POS) được lắp đặt. Thẻ của một ngân hàng đã có thể sử dụng để rút tiền và thanh toán tại hầu hết ATM/POS của các ngân hàng khác, tạo ra tiện ích lớn hơn cho chủ thẻ, góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) trong khu vực dân cư.
Tuy nhiên, hoạt động thanh toán thẻ vẫn còn một số rào cản như:
- Thói quen, tâm lý sử dụng tiền mặt của người dân còn khá phổ biến. Một số yếu tố khác gây cản trở, hạn chế sử dụng thanh toán thẻ trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử như: trình độ văn minh thương mại, tâm lý ngại tiếp cận với công nghệ mới, ngại công khai hóa thu nhập, doanh thu…
- Phát triển và ứng dụng các sản phẩm, dịch vụ thanh toán thẻ phục vụ chi tiêu công vụ của các cơ quan, đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước chưa tiến hành được nhiều, do đây là những vấn đề có phạm vi rộng, cần sự vào cuộc của nhiều Bộ, ngành liên quan.
- Cơ sở hạ tầng thanh toán, như hệ thống POS/ATM, phát triển và phân bố chưa đều, tập trung chủ yếu ở khu vực thành thị, chưa phát triển rộng ở địa bàn nông thôn.
c) Về hoàn thiện các quy định pháp luật về việc hạn chế, tiến tới không dùng tiền mặt?
Hiện nay, NHNN đang phối hợp với các Bộ, ngành liên quan soạn thảo Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016-2020 trình Chính phủ trong năm 2016; trong đó, tập trung hoàn thiện các hành lang pháp lý liên quan đến TTKDTM; xây dựng các cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển TTKDTM nhằm tạo lập hành lang pháp lý đầy đủ, tổng thể, đồng bộ, nhất quán, khuyến khích phát triển TTKDTM, đảm bảo an ninh, an toàn cho hoạt động TTKDTM, từng bước phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và thông lệ quốc tế tốt nhất, góp phần giảm thanh toán bằng tiền mặt trong nền kinh tế. Cụ thể như sau:
- Rà soát, sửa đổi, bổ sung một số điều khoản liên quan đến TTKDTM tại các văn bản Luật hiện hành (như Luật NHNN, Luật các tổ chức tín dụng, Luật Phòng chống rửa tiền); hoặc nghiên cứu, xây dựng một Luật riêng về các hệ thống thanh toán.
- Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các Nghị định về TTKDTM, thanh toán bằng tiền mặt, các Thông tư hướng dẫn về thanh toán.
- Ban hành các văn bản pháp lý để quản lý, giám sát, vận hành có hiệu quả đối với các loại hình, phương tiện, hệ thống thanh toán mới.
- Ban hành các quy định về hoạt động ủy thác thanh toán, cho phép các tổ chức phi ngân hàng tham gia vào việc cung ứng các dịch vụ thanh toán mới, mở rộng mạng lưới cung ứng dịch vụ ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa để thúc đẩy phổ cập tài chính.
- Rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về đảm bảo an toàn, bảo mật, phát hiện, phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực thanh toán điện tử, đặc biệt là tội phạm và gian lận trong thanh toán thẻ, ATM, POS, thanh toán qua internet, điện thoại di động, thanh toán phi tiếp xúc và các phương thức thanh toán sử dụng công nghệ cao.
Trên đây là ý kiến trả lời của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về nội dung chất vấn của Đại biểu Quốc hội Ngô Đức Mạnh. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước mong tiếp tục nhận được sự quan tâm của Đại biểu Quốc hội đối với hoạt động ngân hàng.