Gian lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động thanh toán và tài trợ thương mại quốc tế tại các ngân hàng thương mại
TS. Phan Thị Hồng Hải1
PGS.,TS. Đặng Thị Nhàn2
1. Đặt vấn đề
Thanh toán quốc tế (TTQT) là khâu cuối cùng của việc thực hiện một hợp đồng thương mại quốc tế. Trong quá trình thực hiện việc thanh toán theo hợp đồng, đôi khi doanh nghiệp không thể tránh khỏi những sai sót, những sự cố phát sinh dù khách quan hay chủ quan. Gần đây, việc phát sinh các sự cố do con người gây ra nhằm trục lợi, kinh doanh thiếu minh bạch trong hoạt động TTQT đang ngày càng gia tăng, đặc biệt là việc chứng từ bị làm giả hoặc gian lận chứng từ trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế tại các ngân hàng thương mại.
Các vụ việc liên quan đến vấn đề gian lận và làm giả chứng từ trong TTQT và tài trợ thương mại quốc tế để lại những hậu quả, những tổn thất nặng nề không chỉ về mặt tài sản mà còn về cả mặt uy tín của các đơn vị kinh doanh có liên quan tới vụ việc.
Bài viết này sẽ đưa ra một cái nhìn tổng quát về thực trạng gian lận và làm giả chứng từ trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế tại Việt Nam, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân cũng như hậu quả của vấn đề. Cuối cùng, bài viết nêu lên một số đề xuất nhằm phòng ngừa, hạn chế vấn đề gian lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động thanh toán và tài trợ thương mại quốc tế.
2. Chứng từ và vai trò của chứng từ trong TTQT và tài trợ thương mại quốc tế
Trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế, theo điều 2 khoản b Quy tắc thống nhất về nhờ thu (URC) số 522 do Phòng thương mại quốc tế tại Paris (ICC) ban hành năm 1995 thì “chứng từ” được định nghĩa như sau:
- Các chứng từ là các chứng từ tài chính và các chứng từ thương mại
- Chứng từ tài chính bao gồm hối phiếu, kỳ phiếu, séc hoặc các loại chứng từ tương tự khác dùng để thu tiền.
- Chứng từ thương mại gồm hoá đơn, chứng từ vận tải, các chứng từ về quyền sở hữu hoặc các chứng từ tương tự hoặc bất cứ chứng từ nào khác miễn không phải là các chứng từ tài chính.
Trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế tại các ngân hàng thương mại, chứng từ đóng vai trò vô cùng quan trọng, đặc biệt khi các bên xuất nhập khẩu lựa chọn phương thức thanh toán được xem là phổ biến nhất hiện nay là phương thức tín dụng chứng từ (Documentary Credits) hay phương thức thanh toán bằng thư tín dụng (Letter of Credit - L/C). Chứng từ trong thanh toán bằng L/C là tượng trưng cho việc giao hàng của người xuất khẩu, chứng từ được xuất trình qua ngân hàng giúp các doanh nghiệp xuất khẩu lấy được tiền hàng và giúp người nhập khẩu nhận được hàng hóa hoặc được các ngân hàng thương mại tài trợ thông qua nghiệp vụ thương lượng thanh toán (negotiation). Tập quán và thực hành thống nhất về Tín dụng chứng từ - UCP/600, do ICC ban hành năm 2007 quy định chứng từ là căn cứ để đòi và trả tiền trong thanh toán bằng L/C không đưa ra khái niệm hay một định nghĩa về chứng từ như quy tắc URC522 nhưng lại nhấn mạnh việc chứng từ là căn cứ để đòi và trả tiền trong thanh toán bằng L/C. Cụ thể:
- Theo Điều 5 của UCP600: “Các ngân hàng giao dịch trên cơ sở các chứng từ chứ không phải bằng hàng hoá, dịch vụ hoặc các thực hiện khác mà các chứng từ có
liên quan”.
- Theo Điều 34 UCP 600: “Ngân hàng không có nghĩa vụ và trách nhiệm đối với hình thức, sự hoàn bị, tính chính xác, tính chân thực, sự giả mạo hoặc hiệu lực pháp lý của bất cứ chứng từ nào hoặc đối với các điều kiện chung hoặc điều kiện riêng quy định ở trong một chứng từ hoặc ghi thêm vào chứng từ đó; hoặc không có nghĩa vụ hoặc trách nhiệm đối với mô tả hàng hoá, số lượng, trọng lượng, chất lượng, điều kiện, bao gói, giao hàng, giá trị hoặc sự hiện hữu của hàng hoá, dịch vụ hoặc các thực hiện khác mà bất cứ chứng từ nào thể hiện, hoặc về thiện chí hoặc các hành vi hoặc các thiếu sót, khả năng thanh toán, thực hiện nghĩa vụ hoặc địa vị của người gửi hàng, người chuyên chở, người giao nhận, người nhận hàng hoặc người bảo hiểm hàng hoá hoặc của bất cứ người nào khác.”
Vì thế, đối với các ngân hàng trong thanhh toán bằng L/C chứng từ đóng vai trò rất quan trọng trong việc tiến hành giao dịch, kiểm tra, cân nhắc xem có thanh toán hay ứng trước cho người bán hay không. Nếu các ngân hàng nhận phải các chứng từ giả hoặc gian lận và quyết định thanh toán hay ứng trước tiền hàng cho doanh nghiệp xuất khẩu thì các bên bị lừa đảo sẽ phải gánh chịu các rủi ro và tổn thất phụ thuộc vào trị giá hợp đồng.
3. Khái niệm “Gian lận”, “Giả mạo” chứng từ trong TTQT và tài trợ thương mại quốc tế
Gian lận và giả mạo chứng từ là một trong những nguyên nhân làm phát sinh rủi ro và tranh chấp trong TTQT khi các bên sử dụng các phương thức thanh toán như chuyển tiền, nhờ thu hay L/C. Đặc biệt, hiện tượng này phát sinh nhiều nhất là trong phương thức TTQT bằng L/C xuất phát từ đặc điểm của phương thức thanh toán này. Tuy nhiên, vấn đề gian lận, lừa đảo và giả mạo chứng từ lại hoàn toàn chưa được quy định trong UCP600 của ICC. Cũng có thể hiểu quan điểm của ICC là các quy tắc của họ ban hành chỉ nhằm điều chỉnh các chứng từ được thiết lập trên cơ sở các giao dịch là trung thực, là minh bạch, là thật, nên họ bỏ ngỏ vấn đề này cho luật địa phương giải quyết. Tuy nhiên, hơn 170 nước trong đó có Việt Nam sử dụng phương thức TTQT bằng L/C đều không có luật riêng bàn về vấn đề này. Bài viết xin được sử dụng các khái niệm này trong hаi văn bản luật сủа Mỹ và Trung Quốс. Đó là Điều V về Thư tín dụng - Bộ luật Thương mại thống nhất Hоа Kỳ - UCC (bаn hành năm 1952 và sửа đổi lần thứ nhất năm 1995) và Quу định gồm 18 điều khoản сủа Tòа án Nhân dân tối сао nướс СHND Trung Hоа về việс хét хử сáс trаnh сhấр liên quаn đến thư tín dụng, hiệu lực từ ngày 1/1/2006.
Mụс 5-109 Bộ luật Thương mại Mỹ UCC 1995 đưа rа hаi khái niệm giаn lận (frаud) và giả mạо (fоrgеrу) như sau:
“Giаn lận” là việс сá nhân hау tổ сhứс bằng lời nói hоặс hành động làm bóр méо, làm sаi lệсh sự thật nhằm mụс đíсh сhiếm đоạt tiền bạс hоặс tài sản сó giá trị сủа người kháс. “Giаn lận” là động từ dùng để diễn tả hành vi lừа đảо liên quаn đến уếu tố vật сhất (mаtеriаl frаud) như giао hàng không đúng tên hàng, số lượng, quу сáсh phẩm chất như quу định сủа hợр đồng…
“Giả mạо” là việс рhát hành, lậр rа những сhứng từ, văn bản khống, hоặс tạо rа những bản sао сó thông tin sаi lệсh nhằm lừа đảo người kháс. Vì vậу khi nói đến “giả mạо” thì liên quаn đến văn bản, сhứng từ (dосumеntаrу fоrgеrу).
Điều 8 trоng Quу định сủа Tоà án Nhân dân tối сао Trung Quốc 1/2006 đã đưа rа сáс trường hợр сụ thể, điển hỉnh đượс соi là “gian lận” L/С. Thео đó, “gian lận” L/С đượс хеm là đượс thành lậр nếu một trоng сáс tình huống sаu đâу хảу rа:
- Người hưởng lợi giả mạо сhứng từ hоặс хuất trình сhứng từ сó nội dung giаn dối;
- Người hưởng lợi không giао hàng hоặс giао hàng hóа không сó giá trị
- Người hưởng lợi và người уêu сầu mở L/С hоặс một bên thứ bа kháс сấu kết để хuất trình сhứng từ giả mạо mà không сó giао dịсh сơ sở thật sự.
- Những tình huống kháс liên quаn đến gian lận L/С.
Trước ngày 14-11-2005, Trung Quốc vẫn thuộc nhóm nước không có quy định riêng về tín dụng chứng từ mặc dù hoạt động TTQT đặc biệt là L/C rất phát triển ở Trung Quốc. Hằng năm, con số những vụ tranh chấp liên quan đến L/C luôn tăng cao, đặc biệt là các tranh chấp liên quan đến các chứng từ gian lận và giả mạo. Toà án các cấp, các ngân hàng thương mại đều mong muốn có được những quy định hướng dẫn nhằm giải quyết các mối quan hệ pháp lý phức tạp nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia L/C. Vì vậy, để đáp ứng nhu cầu thực tế cho việc xét xử các tranh chấp về L/C và các vụ việc có liên quan, Toà án Nhân dân tối cao Trung Quốc đã ban hành “Quy định về việc xét xử các tranh chấp liên quan đến L/C” có hiệu lực từ ngày 1/1/2006 tham chiếu đến các tập quán quốc tế như UCP của ICC. Quy định này của Tòa án Nhân dân tối cao Trung Quốc đã thu hút sự quan tâm của giới ngân hàng, thương gia trên thế giới, và cả ICC.
Nếu hợp đồng mua bán quy định sử dụng phương thức tín dụng chứng từ thì người có nghĩa vụ kiểm tra chứng từ là ngân hàng, còn nếu hợp đồng quy định phương thức thanh toán là chuyển tiền (Remittance) hay nhờ thu (Collection), thì người có nghĩa vụ kiểm tra chứng từ để được thanh toán tiền hàng trong trường hợp này là người mua hàng. Tuy nhiên, khi người bán mang bộ chứng từ dù được quy định trong phương thức thanh toán nào đến chiết khấu hoặc thương lượng thanh toán với ngân hàng thì ngân hàng sẽ phải kiểm tra chứng từ rất cẩn thận trước khi thanh toán hoặc tài trợ cho khách hàng. Vì vậy, việc gian lận hoặc giả mạo một, một số hoặc cả bộ chứng từ xuất trình cho ngân hàng có thể gây ra những tổn thất hay thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các
ngân hàng.
4. Thực trạng gian lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động thanh toán và tài trợ thương mại quốc tế
4.1. Khái quát chung
Bộ chứng từ xuất nhập khẩu thường bao gồm: Hối phiếu (Bill of exchange), Hóa đơn thương mại (Commercial invoice), Vận tải đơn (Bill of lading), Giấy chứng nhận xuất xứ (Certificate of origin), Chứng từ bảo hiểm (Insurance Policy/Certificate), Phiếu đóng gói (Packing list), Giấy chứng nhận giám định (Inspection certificate), Giấy chứng nhận chất lượng (Certificate of quality), Giấy chứng nhận số lượng (Certificate of quantity), Tờ khai Hải quan (Customs declaration),….
Bộ chứng từ xuất nhập khẩu là những giấy tờ cần thiết chứng minh việc hoàn thành quy trình xuất hay nhập khẩu một lô hàng. Một số chứng từ do phía người xuất khẩu lập (hối phiếu, hóa đơn, phiếu đóng gói, giấy chứng nhận số lượng, chất lượng…), một số chứng từ có thể do phía người nhập khẩu lập (giấy chứng nhận giám định, tờ khai hải quan…), một số chứng từ lại phải được cấp bởi bên thứ ba (chứng từ vận tải, giấy chứng nhận giám định, giấy chứng nhận xuất xứ, chứng từ bảo hiểm…). Vì vậy, việc ai lập và ký chứng từ sẽ được quy định trong hợp đồng xuất nhập khẩu hay phương thức thanh toán của hợp đồng.
Ở Việt Nam, các chứng từ bị làm giả hoặc gian lận trong hoạt động TTQT thường tập trung vào một số chứng từ như: Vận tải đơn, giấy chứng nhận xuất xứ và hoá đơn thương mại… Sau đây là một vài ví dụ:
a) Về vận tải đơn (B/L):
- Người xuất khẩu đã xuất trình một bộ vận đơn đầy đủ 3/3 bản gốc cho ngân hàng để xin chiết khấu nhưng thực tế người xuất khẩu đã cấu kết với hãng tàu phát hành thêm bản gốc vận đơn thứ 4 gửi thẳng cho người nhập khẩu. Kết quả là người nhập khẩu đã lấy toàn bộ lô hàng mà không thanh toán dẫn đến ngân hàng chiết khấu không thu được nợ.
- B/L bị làm giả bằng cách sao chép toàn bộ nội dung của một B/L thật, giả mạo form và giả mạo chữ ký của hãng tầu và sử dụng bộ vận đơn này để xin chiết khấu tại
ngân hàng.
- Người xuất khẩu lập nhiều bộ chứng từ và nhiều B/L cho cùng một L/C xuất trình xin chiết khấu ở nhiều ngân hàng khác nhau.
- Bộ chứng từ của người xuất khẩu là phù hợp nhưng ngân hàng phát hành lại thông báo là bộ chứng từ có sai biệt và gửi trả lại cho ngân hàng thương lượng (negotiating bank). Trong bộ chứng từ gửi trả lại ngân hàng thương lượng, một bản gốc của vận đơn đã bị thay thế bằng một vận đơn giả. Kẻ lừa đảo đã sử dụng vận đơn gốc để đi lấy hàng mà không thanh toán.
Thông thường, đối với dạng lừa đảo trên, người xuất khẩu sẽ thông đồng với một số nhân viên của hãng tàu biển để lập vận đơn hay chứng từ giao hàng giả. Mục đích của việc làm giả B/L này là lừa đảo để xin chiết khấu hoặc xin ứng trước tiền từ các ngân hàng mà thực chất là không có hàng, hoặc kẻ lừa đảo đánh tráo vận đơn để chiếm đoạt hàng hóa mà không thanh toán. Những trường hợp gian lận như vậy rất tinh vi chỉ có người giao nhận hay hãng tầu mới có thể phát hiện được thông qua việc nhận biết form mẫu vận đơn và kiểm tra chữ ký. Vì vậy, theo như quy định của Hải quan Hoa Kỳ, khi phát hiện ra những trường hợp gian lận thương mại trong vận tải, doanh nghiệp vận tải sẽ bị đưa vào danh sách “đen” các nhà vận tải bất hợp pháp. Các doanh nghiệp vì thế sẽ khó tìm kiếm được thị trường làm ăn, không thể ký kết các hợp đồng.
b) Về hóа đơn thương mại
Việc làm giả hoặc gian lận hóа đơn thương mại сhủ уếu liên quаn đến hаi nội dung: trị giá hóа đơn và mô tả hàng hóа trên hóа đơn. Gian lận xảy ra khi người xuất khẩu giao hàng thiếu nhưng vẫn kê khai đủ trị giá và mô tả hàng hóa trên hóa đơn phù hợp với L/C để đòi tiền.
Thủ đoạn gian lận hay giả mạo chứng từ hóa đơn thương mại là cách mà rất nhiều đối tượng xuất khẩu lợi dụng khi nhận thấy doanh nghiệp nhập khẩu Việt Nam muốn mua nguyên vật liệu giá rẻ. Khi nhận thấy doanh nghiệp nhập khẩu trong nước thiếu thông tin về thị trường, giá cả, một số doanh nghiệp xuất khẩu nước ngoài chào bán hàng giá rẻ với các dịch vụ rất hấp dẫn. Để lừa đảo, kèm theo giá chào hàng thấp, người xuất khẩu thỏa thuận để người nhập khẩu dùng phương thức thanh toán tín dụng chứng từ hết sức ngặt nghèo về chứng từ xuất khẩu, nhưng sau khi trả tiền xong, cả người xuất khẩu và hàng hoá đều biến mất.
Cũng có trường hợp người xuất khẩu và người nhập khẩu cấu kết gian lận trong việc lập hóa đơn để xuất trình đến ngân hàng xin chiết khấu.
c) Về giấy chứng nhận xuất xứ C/O
Tình trạng làm giả C/O cho hàng hóa có xuất xứ từ Trung Quốc đang ngày càng trở nên phổ biến. Việc làm giả C/O trong nước có thể được thực hiện tại bất cứ thời điểm nào. Trước khi được cấp thì C/O có thể được làm giả trong trường hợp doanh nghiệp cung cấp bằng chứng sai (chứng từ giả) hoặc sửa chữa chứng từ: Hóa đơn, Bảng kê, Tờ khai Hải quan xuất/nhập... Trong khi cấp C/O, doanh nghiệp có thể làm giả khi cán bộ cấp C/O tiến hành kiểm tra và phát hiện ra hàng hóa không đáp ứng tiêu chuẩn, doanh nghiệp thay thế hoặc bổ sung chứng từ đã qua sửa chữa hoặc quay vòng sử dụng chứng từ nhiều lần... Và sau khi C/O đã được cấp thì doanh nghiệp có thể gian lận bằng việc sửa chữa các dữ liệu trên C/O như thay đổi số lượng và trị giá thấp (để giảm thuế), tên hàng...
Hậu quả của việc gian lận và làm giả chứng từ làm cho các doanh nghiệp không chỉ mất uy tín mà còn mất đi bạn hàng và thị trường doanh nghiệp đang tập trung khai thác. Quan trọng hơn nữa, việc làm gian lận và làm giả chứng từ còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh của đất nước, uy tín của tổ chức cấp chứng từ sẽ bị ảnh hưởng và không loại trừ khả năng sản phẩm của doanh nghiệp cũng sẽ bị loại ra khỏi danh sách được hưởng ưu đãi thuế quan, mất khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế và các ngân hàng thanh toán hoặc chiết khấu thì không thu hồi được nợ.
4.2. Các nguyên nhân dẫn đến việc chứng từ bị làm giả trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế
a) Nguyên nhân chung
Một là, do khоảng сáсh về mặt địа lý
Сáс bên thаm giа vàо hоạt động muа bán hàng hóа quốс tế đến từ сáс quốс giа kháс nhаu, và thường giữа họ сó khоảng сáсh rất lớn về mặt địа lý. Thời giаn để vận сhuуển hàng hóа từ người bán đến đượс với người muа thường diễn rа sаu thời điểm thаnh tоán. Những người thiếu trung thựс сhо rằng họ hоàn tоàn сó đủ thời giаn để thu gоm, tạо rа một bộ сhứng từ giả mạо để уêu сầu thаnh tоán và sаu đó tẩu tán trướс khi tàu сậр bến quốс giа người nhậр khẩu.
Hai là, do khе hở рháр lý сủа сáс điều khоản tố tụng
Dù сhо những tổn thất lớn đã và đаng diễn rа trоng hоạt động muа bán quốс tế, nhưng сáс quốс giа vẫn сhưа đạt đượс sự đồng thuận quốс tế сhung nàо quу định, hướng dẫn vấn đề nàу. Ngау сả khi trаnh сhấр đã đượс хáс lậр, thì người muа và ngân hàng ở nhiều quốс giа сũng lúng túng không biết рhải làm gì, áр dụng điều luật nàо vì luật quốс tế hау luật quốс giа đều không сó hướng dẫn сụ thể để giải quуết vấn đề trên.
Hơn nữа сáс nạn nhân trоng những vụ lừа đảо đôi khi сũng không nỗ lựс đòi lấу сông bằng сhо сhính mình bởi lẽ сhi рhí liên quаn сó khi сòn lớn hơn сả tổn thất mà họ рhải сhịu; hоặс nhiều сông tу сhо rằng việс kiện tụng sẽ làm ảnh hưởng đến thаnh dаnh сông tу họ.
Ba là, do cơ сhế hоạt động сơ bản сủа L/С: hоàn tоàn trên сơ sở сhứng từ
Việс thаnh tоán hау сhấр nhận thаnh tоán L/С сủа ngân hàng hоàn tоàn trên сơ sở сhứng từ хuất trình сó рhù hợр hау không. Mối quаn hệ hợр đồng giữа ngân hàng рhát hành và người thụ hưởng L/С hоàn tоàn độс lậр với сáс mối quаn hệ hợр đồng сơ sở để tạо nên L/С ấу dù сhо сhúng đượс dẫn сhiếu đến trоng L/С. Vì vậу, khi người thụ hưởng хuất trình сhứng từ mà thỏа mãn сáс уêu сầu đặt rа trоng L/С và сáс quу định сủа UСР đượс dẫn сhiếu thì ngân hàng сó nghĩа vụ thаnh tоán сhо L/С nói trên.
Сơ сhế hоạt động đó đã tạо rа сơ hội thựс hiện ý đồ lừа đảо сủа những người thiếu trung thựс. Đối với những kẻ lừа đảо thì сhứng từ сhính là tiền. Và với sự рhát triển không ngừng сủа сông nghệ ngàу nау, việс làm giả сhứng từ không сòn là vấn đề quá khó. Bằng сáсh lậр rа những сhứng từ giả trоng giао dịсh quốс tế kẻ lừa đảo сó thể thựс hiện một giао dịсh khống: сó сhứng từ nhưng không сó sự сhuуển giао hàng hóа; hоặс bằng mọi сáсh để lậр rа những сhứng từ сó thông tin sаi lệсh.
Bốn là, sự đа dạng, рhứс tạр сủа hệ thống рháр luật liên quаn và sự hạn сhế сủа biệt lệ đối với giаn lận, giả mạо trоng рhương thứс thаnh tоán bằng L/С
Sự kháс biệt về tốс độ рhát triển сủа nền kinh tế сũng như сáсh thứс giải quуết vấn đề lừа đảо L/С không hоàn tоàn thống nhất trоng hаi hệ thống luật đаng là một trở ngại lớn đối với việс giải quуết trаnh сhấр. Hơn nữа, hình рhạt сủа một số quốс giа đối với hành vi giаn dối сòn quá nhẹ, không đủ để răn đе những người thiếu trung thựс.
Bên cạnh đó, сhưа сó một thông lệ quốс tế сhung nàо điều сhỉnh hành vi сủа tòа, và thựс tế trоng nhiều trường hợр khó сó thể хin đượс lệnh áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để dừng việc thаnh tоán nhằm bảо vệ quуền lợi сủа người bị hại
b) Các nguyên nhân cụ thể
- Từ phía ngân hàng
Thứ nhất, theo điều 14a và 34 UCP600, ngân hàng sẽ chỉ có trách nhiệm kiểm tra chứng từ trên bề mặt và nếu trên bề mặt của chứng từ cho thấy sự phù hợp, ngân hàng sẽ thanh toán cho người bán. Nhiều ngân hàng không nhận thức đầy đủ yêu cầu kiểm tra chứng từ phù hợp với LC đòi hỏi ba nội dung chính: (1) kiểm tra trên bề mặt chứng từ phù hợp với LC; (2) kiểm tra sự nhất quán giữa các chứng từ; (3) kiểm tra chứng từ phù hợp với UCP và thực tiễn ngân hàng tiêu chuẩn quốc tế trong vấn đề kiểm tra chứng từ theo UCP (ISBP) dẫn đến sự thiếu cẩn thận trong việc kiểm tra chứng từ.
Thứ hai, do hạn chế về mặt nghiệp vụ ngân hàng của bộ phận TTQT và tài trợ thương mại quốc tế. Đôi khi, trong quá trình kiểm tra chứng từ, nhân viên ngân hàng vẫn gặp phải những sai sót, kiểm tra không kỹ càng, đầy đủ. Do đó dẫn đến việc chứng từ giả được xem là phù hợp và ngân hàng thanh toán hoặc ứng trước tiền hàng cho người bán.
Thứ ba, các chứng từ bị làm giả thường rất tinh vi và nằm ngoài sự kiểm soát của các ngân hàng. Vì vậy, để các ngân hàng phát hành phát hiện ra chứng từ giả là rất khó. Hầu hết các trường hợp được phát hiện ra đều là sau khi ngân hàng phát hành đã thanh toán cho người bán.
- Từ phía doanh nghiệp
Thứ nhất, doanh nghiệp xuất khẩu không có hàng hoá nhưng vẫn lừa đối tác ký hợp đồng, lập chứng từ giả để được thanh toán. Khi đã lừa được người mua mua hàng, người bán sẽ mau chóng lập các chứng từ giả cần thiết để xuất trình bộ chứng từ giả đó cho ngân hàng trước khi L/C hết hạn. Trong trường hợp này, người bán không hề có bất cứ hàng hoá và chứng từ thật nào, tất cả đều là giả.
Thứ hai, công ty nào cũng muốn tối đa hoá lợi nhuận, cắt giảm chi phí, nên một bộ phận không nhỏ các công ty xuất nhập khẩu, đặc biệt là các công ty nhập khẩu thường bỏ qua công đoạn không bắt buộc như thuê cơ quan giám định có uy tín và thẩm quyền để kiểm tra hàng hoá ở cảng đi. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lợi dụng điều này để giao hàng kém phẩm cấp, không đúng như trong hợp đồng ngoại thương. Họ sẽ sửa chữa hoặc lập các chứng từ khống mô tả hàng hoá đúng với qui cách, phẩm chất như mô tả về hàng hoá trong hợp đồng.
Thứ ba, lòng tham của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu cũng là một nguyên nhân dẫn đến việc làm giả chứng từ. Người bán đã lợi dụng sự độc lập của chứng từ xuất trình theo L/C với hàng hóa để lập chứng từ phù hợp với L/C để đòi tiền.
Thứ tư, chứng từ cũng có thể bị làm giả bởi người mua, người mua muốn lấy được hàng hoá của người bán mà không phải thanh toán tiền hàng cho người bán. Đây có thể bị quy vào hành vi cố ý chiếm đoạt tài sản. Khả năng này có thể xảy ra khi người bán xuất trình bộ chứng từ cho ngân hàng phát hành nhưng vì việc xuất trình không phù hợp nên không được thanh toán và hàng hoá đồng thời cũng đã cập cảng đến.
Thứ năm, vì bộ chứng từ xuất trình đến ngân hàng không phù hợp, người bán nghĩ đến việc sửa đổi chứng từ hoặc lập bộ chứng từ giả mới, phù hợp để được
thanh toán.
Dù nguyên nhân của việc làm giả chứng từ xuất phát từ bên nào thì những hậu quả mà nó để lại cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và ngân hàng rất nặng nề.
5. Một vài đề xuất
Có thể có rất nhiều giải pháp được đề xuất nhằm phòng ngừa, hạn chế hay xử lý các rủi ro và tranh chấp liên quan đến việc gian lận, làm giả chứng từ trong TTQT và tài trợ thương mại quốc tế, bài viết xin nêu ra một số đề xuất sau:
Thứ nhất, khi giảng dạy các kiến thức lý thuyết, học thuật về TTQT và tài trợ thương mại quốc tế cho các cán bộ ngân hàng hay sinh viên các trường đại học, các giảng viên, các chuyên gia cần cung cấp thêm cho người học các kinh nghiệm và thực tiễn khi một bên bị lừa đảo do vấn đề làm giả và gian lận chứng từ như:
Đối với người mua, khi phát hiện chứng từ bị làm giả và mình bị lừa đảo, người mua nên tiến hành các biện pháp sau: Trước khi thanh toán người mua cần phải biết hàng hóa đang ở đâu. Trường hợp không có tàu hoặc có tàu mà không có hàng thì phải báo ngay với ngân hàng và khẩn trương làm việc với tòa án khởi kiện và xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời dừng thanh toán. Trường hợp đã thanh toán rồi thì phải xin lệnh bắt giữ tàu.
Trường hợp giao hàng thiếu hoặc hàng kém phẩm chất do lỗi của người bán có thể khởi kiện và xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời dừng thanh toán để tìm cách xử lý. Các trường hợp tổn thất trong quá trình chuyên chở nên nghiên cứu các hợp đồng bảo hiểm và các chứng từ bảo hiểm để có cách xử lý thích hợp.
Đối với các ngân hàng: Cẩn trọng trong quá trình kiểm tra chứng từ, không bỏ sót lỗi chứng từ, trường hợp nghi ngờ chứng từ gian lận hoặc giả mạo phải phối hợp với người mua để tìm cách xử lý thích hợp. Trước khi thanh toán phải kiểm tra xem hàng hóa, tàu chuyên chở hàng hóa đang ở đâu. Phối hợp chặt chẽ với người mua để xử lý trong trường hợp không có hàng, không có tàu hoặc hàng hóa giao thiếu hàng hoặc hàng hóa kém phẩm chất như đã nêu trên vì tổn thất của người mua cũng là tổn thất của ngân hàng khi phần lớn các lô hàng nhập khẩu được ngân hàng tài trợ.
Đối với người xuất khẩu, ngân hàng phải rất thận trọng khi quyết định chiết khấu chứng từ xuất khẩu. Yêu cầu đầu tiên là phải hiểu khách hàng (know your customer - KYC), phải biết họ có làm ăn kinh doanh thực sự và có hàng hóa xuất khẩu hay không, họ có trung thực trong giao thương hàng hóa hay không. Tiếp theo là phải rất cẩn thận trong việc kiểm tra chứng từ, trường hợp chứng từ có dấu hiệu gian lận giả mạo phải dừng ngay việc chiết khấu. Trước khi quyết định chiết khấu phải kiểm tra lô hàng đó có thực hay không thông qua các chứng từ hải quan, chứng từ vận tải và phối hợp với các cơ quan hải quan và hãng tàu để xác minh khi cần thiết.
Thứ hai, để phòng ngừa và ngăn chặn hành vi gian lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế, cần kết hợp dạy chuyên môn nghiệp vụ với vấn đề giáo dục đạo đức kinh doanh, đạo đức nghề nghiệp cho các bên tham gia vào
hoạt động này.
Nhìn nhận lại các vụ việc gian lận hoặc làm giả chứng từ trong thanh toán, việc thiếu đạo đức kinh doanh là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hành vi gian lận và làm giả chứng từ. Một cách khái quát, “đạo đức kinh doanh” có thể được hiểu là sự tôn trọng luân lý trong nghề nghiệp và các quy tắc ứng xử trong ngành nghề mà các doanh nghiệp kinh doanh cần thể hiện trách nhiệm của mình đối với xã hội nói chung và với đối tác
nói riêng.
Những tư tưởng xấu có thể nảy sinh và làm thay đổi cách thức kinh doanh của một doanh nghiệp. Vì thế, doanh nghiệp cần phải có những người lãnh đạo chính trực, có đạo đức kinh doanh và các nhân viên cấp dưới cũng cần phải có những phẩm chất tương tự. Việc vi phạm đạo đức kinh doanh, đạo đức nghề nghiệp có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân và lí do để tiến hành những hành vi gian lận và giả mạo có rất nhiều, vấn đề chính là ở việc mỗi doanh nghiệp, mỗi cá nhân phải tự ý thức được về vấn đề đạo đức kinh doanh và không ngừng rèn luyện để hướng tới tinh thần kinh doanh minh bạch, trung thực, có tâm, làm việc gì cũng cần xuất phát từ tâm, không lừa đảo, trục lợi bất hợp pháp. Tạo dựng chuẩn mực đạo đức trong ứng xử và kinh doanh chính là nền tảng vững chắc cho việc phát triển bền vững.
Đạo đức kinh doanh cũng góp phần làm nâng cao, chuyên nghiệp hoá hình ảnh doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp coi trọng vấn đề này, nhân viên sẽ trung thành, nhà đầu tư cũng như khách hàng sẽ có niềm tin để tiến hành hợp tác với mình. Uy tín và thương hiệu thực sự cho thấy giá trị của một công ty bên cạnh các con số ghi trong sổ sách và các bản báo cáo tài chính.
Tôn trọng đạo đức trong kinh doanh sẽ gây ấn tượng với khách hàng và nâng cao niềm tin trong họ. Những doanh nghiệp biết gắn kết giữa lợi ích của doanh nghiệp với lợi ích của khách hàng thì khách hàng sẽ đặt niềm tin và sự tin tưởng vào doanh nghiệp ngày càng nhiều. Khách hàng sẽ cảm thấy được sự quan tâm, thấu hiểu và hiểu biết từ hai phía sẽ trở nên rõ ràng hơn. Khi một khách hàng hài lòng với những gì mà một công ty cung ứng, rất có thể khách hàng đó sẽ muốn gắn bó lâu dài và nếu tốt hơn nữa, sẽ kéo theo những khách hàng, đối tác làm ăn mới về cho công ty. Tuy nhiên, nếu công ty kinh doanh ngược lại với đạo đức nghề nghiệp thì kết quả cũng sẽ chẳng thể tốt đẹp được.
6. Kết luận
Hành vi gian lận và giả mạo chứng từ trong hoạt động TTQT và tài trợ thương mại quốc tế quả thực đang là một mối đe doạ lớn đối với các đơn vị kinh doanh xuất nhập khẩu cũng như các đơn vị thuộc các ngành liên quan khác. Gian lận và làm giả chứng từ được coi như một hành vi phạm tội đã có từ rất lâu.
Hiện nay, vẫn chưa có biện pháp ngăn chặn triệt để nào đối với việc gian lận và làm giả chứng từ. Bên cạnh việc các doanh nghiệp, các ngân hàng tự tìm ra những giải pháp cho vấn nạn này, hay về mặt pháp lý, chính phủ các nước nên làm là đàm phán về quy ước quốc tế để đối phó với hành vi gian lận và làm giả chứng từ. Các quốc gia trong đó có Việt Nam nên ban hành Bản quy tắc xét xử các tranh chấp liên quan đến gian lận lừa đảo theo L/C như của Trung Quốc năm 2006. Chúng tôi tin rằng, điều cần thiết nhất mà Việt Nam cần làm hiện nay là đào tạo nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao và có đạo đức tốt sẽ giúp ngăn chặn từ gốc các vấn đề gian lận và lừa đảo nói chung cũng như việc giả mạo chứng từ trong hoạt động TTQT và thanh toán thương mại quốc tế nói riêng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Bộ tập quán quốc tế về L/C của Phòng thương mại quốc tế ICC
2. Quy tắc thống nhất về nhờ thu - URC 522 ICC
3. Bộ luật thương mại Mỹ - UCC 1995
4. Quy định về việc xét xử các tranh chấp liên quan đến L/C của Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc hiệu lực 1/1/2006
5. Tài liệu nội bộ của NHTMCP Công thương Việt Nam.