Công nghệ số đang làm thay đổi nhanh chóng hoạt động thanh toán bán lẻ, với sự phát triển của thanh toán bằng thẻ, chuyển khoản tài khoản và các hệ thống thanh toán nhanh. Trong quá trình này, ngân hàng trung ương giữ vai trò quan trọng trong vận hành hạ tầng, xây dựng khuôn khổ quản lý và thúc đẩy đổi mới, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả thanh toán và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Thanh toán bán lẻ số phát triển cùng với đổi mới công nghệ
Những năm gần đây, hoạt động thanh toán bán lẻ - cách mà doanh nghiệp, hộ gia đình hay cá nhân thanh toán cho việc mua hàng hóa hoặc sử dụng dịch vụ với giá trị nhỏ, phục vụ trực tiếp cho mục đích tiêu dùng - có nhiều thay đổi dưới tác động của công nghệ và nhu cầu ngày càng cao về tốc độ, sự thuận tiện. Các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt như thẻ, chuyển tiền điện tử và ví điện tử phát triển mạnh. Cùng với đó, nhiều quốc gia đưa vào vận hành hệ thống thanh toán nhanh, cho phép người dùng chuyển tiền gần như tức thời giữa các tài khoản.
Sự phát triển này diễn ra ở cả nền kinh tế phát triển và đang phát triển, dù đặc điểm và tốc độ phát triển có thể khác nhau. Đặc biệt, đại dịch COVID-19 đã thúc đẩy việc sử dụng các phương thức thanh toán số, khi người dân và doanh nghiệp có nhu cầu giao dịch từ xa và hạn chế tiếp xúc trực tiếp.
Trên thị trường, bên cạnh ngân hàng, các công ty công nghệ tài chính (fintech) và những doanh nghiệp công nghệ lớn cũng tham gia cung cấp các giải pháp thanh toán. Sự xuất hiện của những dịch vụ, sản phẩm thanh toán mới góp phần làm phong phú lựa chọn thanh toán của người tiêu dùng, thúc đẩy cải tiến công nghệ và thay đổi cách các dịch vụ, sản phẩm thanh toán được cung cấp.
Nhìn chung, sự phát triển của thanh toán số không chỉ thể hiện ở việc xuất hiện thêm các công nghệ mới, mà còn ở cách những công nghệ đó được tích hợp vào phương tiện, dịch vụ thanh toán hiện có. Khả năng kết nối giữa các dịch vụ, cùng với cách thức vận hành phù hợp đều góp phần quan trọng đối với việc mở rộng phạm vi sử dụng và nâng cao hiệu quả thanh toán.
Vai trò của ngân hàng trung ương trong thúc đẩy đổi mới, định hình giai đoạn mới của thanh toán số
Trong quá trình chuyển đổi số hoạt động thanh toán bán lẻ, ngân hàng trung ương có thể đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau, có thể là vận hành hệ thống thanh toán hay quản lý và giám sát, và vai trò nào cũng đều thúc đẩy sự phát triển của các dịch vụ, sản phẩm thanh toán mới.
Trước hết, với vai trò vận hành, ngân hàng trung ương có thể trực tiếp cung cấp hoặc tham gia vận hành hạ tầng thanh toán, tạo nền tảng để các giao dịch được xử lý an toàn và thông suốt. Sự phát triển của các hệ thống thanh toán nhanh tại nhiều quốc gia cho thấy hạ tầng thanh toán có vai trò quan trọng trong việc mở rộng các dịch vụ số và đáp ứng nhu cầu giao dịch ngày càng đa dạng của nền kinh tế.
Brazil là một ví dụ đáng chú ý với hệ thống thanh toán tức thời Pix. Hệ thống này góp phần mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ thanh toán, tạo điều kiện để các công ty fintech và những ngân hàng có quy mô nhỏ hơn tham gia cung ứng dịch vụ. Trường hợp Pix cho thấy việc xây dựng hạ tầng thanh toán phù hợp có thể hỗ trợ đổi mới và mở rộng lựa chọn cho người sử dụng.
Bên cạnh vai trò vận hành, ngân hàng trung ương còn thực hiện chức năng quản lý và giám sát, thông qua việc xây dựng các quy định liên quan đến hoạt động thanh toán và điều kiện cung cấp dịch vụ. Khi công nghệ và cách thức thanh toán thay đổi, khuôn khổ quản lý, theo đó, cũng cần được xem xét, cập nhật phù hợp nhằm duy trì sự an toàn, ổn định của hệ thống, đồng thời tạo điều kiện cho các giải pháp thanh toán mới phát triển.
Một khía cạnh khác cũng rất quan trọng là khả năng kết nối giữa các hệ thống thanh toán. Tại Trung Quốc, Ấn Độ và Peru, các chính sách và biện pháp thúc đẩy khả năng tương tác giữa các hệ thống thanh toán đã được triển khai theo những cách thức khác nhau giúp tăng cường kết nối, nhờ đó người dân và doanh nghiệp thực hiện giao dịch được thuận tiện hơn. Ngoài ra, các sáng kiến như ngân hàng mở (open banking) và việc áp dụng tiêu chuẩn tài chính chung (ví dụ ISO 20022) cũng thúc đẩy quá trình phát triển dịch vụ thanh toán. Những khuôn khổ và tiêu chuẩn này hỗ trợ kết nối, trao đổi thông tin giữa các hệ thống, tạo cơ sở cho việc phát triển các dịch vụ mới và nâng cao hiệu quả xử lý giao dịch.
Quy định về việc tham gia cung cấp dịch vụ thanh toán cũng là một công cụ có thể ảnh hưởng đến quá trình đổi mới. Một số quốc gia và khu vực đã điều chỉnh khuôn khổ tiếp cận dịch vụ thanh toán đối với các tổ chức phi ngân hàng. Brazil ban hành quy định liên quan từ năm 2013, Vương quốc Anh có những thay đổi vào năm 2017 và Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) có bước điều chỉnh chính sách vào năm 2025. Những ví dụ này cho thấy cách tiếp cận đối với các đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán cần được điều chỉnh theo sự phát triển của công nghệ và nhu cầu thực tế để thúc đẩy thanh toán số.
Thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, tạo điều kiện cho các giải pháp mới
Cùng với vai trò vận hành và quản lý, ngân hàng trung ương còn có thể đóng vai trò thúc đẩy, tạo điều kiện để các sáng kiến thanh toán được phát triển. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngân hàng, công ty fintech và các doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia cung cấp dịch vụ, với những cách tiếp cận và lợi thế khác nhau.
Cạnh tranh trong thanh toán bán lẻ số gắn với quá trình đổi mới công nghệ, sự xuất hiện của các phương thức thanh toán mới và khả năng đáp ứng nhu cầu của người sử dụng. Khi được hỗ trợ bởi hạ tầng phù hợp với các quy định rõ ràng, phù hợp, quá trình này sẽ góp phần cải thiện chất lượng dịch vụ, mở rộng lựa chọn cho người tiêu dùng và thúc đẩy cải tiến công nghệ trong thanh toán.
Trong bối cảnh đó, vai trò của ngân hàng trung ương là góp phần bảo đảm môi trường hoạt động minh bạch, nhất quán, đồng thời tạo điều kiện để các giải pháp thanh toán đáp ứng ngày một tốt hơn các nhu cầu của nền kinh tế, thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, thúc đẩy khả năng kết nối và xem xét điều kiện tham gia cung cấp dịch vụ là những nội dung có liên quan trực tiếp đến quá trình này.
Bên cạnh đó, sự phối hợp trao đổi thông tin, xác định những vấn đề cần hoàn thiện và xây dựng các định hướng chính sách chung giữa ngân hàng trung ương với các đơn vị liên quan cũng tạo điều kiện cho các giải pháp thanh toán mới phát triển, ví dụ như Hội đồng Thanh toán bán lẻ Euro (ERPB) được các nhà nghiên cứu đánh giá là cơ chế trao đổi hiệu quả giữa cơ quan quản lý, nhà cung cấp dịch vụ và người tiêu dùng về các vấn đề liên quan nhằm thúc đẩy, phát triển hoạt động thanh toán bán lẻ tại khu vực thanh toán chung Châu Âu.
Như vậy, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh không tách rời nhiệm vụ bảo đảm an toàn và hiệu quả của hoạt động thanh toán. Việc tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo cần được thực hiện song song với hoàn thiện hạ tầng, tạo dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp và duy trì khả năng kết nối giữa các hệ thống, thúc đẩy hệ sinh thái thanh toán số phát triển. Đây là những yếu tố giúp hoạt động thanh toán trong nền kinh tế phát triển hài hòa, đáp ứng nhu cầu của người dân và doanh nghiệp.
Tiếp tục hoàn thiện hệ thống thanh toán trong bối cảnh số hóa
Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đang mở ra nhiều khả năng mới cho thanh toán bán lẻ, từ thanh toán qua thẻ và thiết bị di động đến chuyển tiền tức thời giữa các tài khoản. Tuy nhiên, mỗi phương thức đều gắn với những yêu cầu riêng về hạ tầng, khả năng kết nối và cơ chế vận hành.
Vì vậy, ngân hàng trung ương cần kết hợp các vai trò của mình trong vận hành, quản lý, giám sát và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong hoạt động thanh toán. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các giải pháp như phát triển hệ thống thanh toán nhanh, tăng cường khả năng kết nối, hoàn thiện các quy định về cung cấp dịch vụ hay xây dựng các bộ tiêu chuẩn chung đều là những hướng tiếp cận được sử dụng để hỗ trợ sự phát triển của thanh toán số. Đồng thời, việc theo dõi các xu hướng mới và phân tích, đánh giá sự thay đổi trong cách sử dụng các phương tiện thanh toán của người tiêu dùng cũng có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý, giúp ngân hàng trung ương nhận diện những thay đổi và từ đó xem xét, áp dụng các giải pháp phù hợp hơn nhằm nâng cao mức độ an toàn và hiệu quả của hoạt động thanh toán.
Thanh toán số sẽ còn tiếp tục thay đổi cùng với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu của người sử dụng. Việc phát huy vai trò của ngân hàng trung ương trong hoàn thiện hạ tầng, xây dựng khuôn khổ quản lý phù hợp và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh sẽ góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, định hình giai đoạn mới của thanh toán số.
BVA (tổng hợp từ BIS)