Hai chức năng chính của Ngân hàng Trung ương Hungary (MNB) trong chu trình lưu chuyển tiền mặt là (i) bảo đảm sự ổn định trong việc điều hòa tiền mặt và (ii) duy trì chất lượng tiền trong lưu thông. Trong 2 thập kỷ qua, việc thực hiện hai chức năng này đã có những bước cải tiến vượt bậc.
Thành phần tham gia vào chu trình lưu chuyển tiền mặt
Đối với Ngân hàng Trung ương (NHTW), trước đây MNB có 19 trung tâm tiền mặt trên khắp cả nước với gần 500 nhân viên; thực hiện chức năng lưu chuyển tiền mặt bằng rất nhiều nghiệp vụ được làm thủ công và cơ chế hành chính giấy tờ. Ngày nay, MNB chỉ có một trung tâm tiền mặt tự động cao đặt ở trung tâm Budapest với các nghiệp vụ được thực hiện hoàn toàn bằng điện tử với chỉ 64 nhân viên.
Đối với các ngân hàng thương mại (NHTM) cũng có những thay đổi lớn. Vào những năm 1990, họ chủ yếu thực hiện nghiệp vụ tiền mặt nội bộ, phân loại tiền bằng thủ công, thậm chí đôi khi còn sử dụng xe thông thường để chở tiền. Ngày nay, hầu hết các ngân hàng đều đã tự động hóa và/hoặc thuê thực hiện nghiệp vụ tiền mặt từ các công ty giao vận tiền (CIT – Cash In Transit Company – được MNB cấp phép), chuyên thực hiện các nghiệp vụ kho quỹ, phân loại tiền, chuyển tiền, nạp tiền vào các máy ATM.
Thị trường CIT cũng được hoàn thiện mạnh mẽ. Từ chỗ chỉ là một thị trường manh mún với khoảng chục hãng nhỏ chuyên cung cấp các dịch vụ giao nhận tiền mặt với cấp độ khác nhau thì nay nó đã trở thành một thị trường tập trung cao với chỉ ba công ty lớn, sử dụng công nghệ tiên tiến trong việc phân loại tiền dưới sự giám sát của NHTW. Các CIT trở thành các trục trung tâm chuyên giao vận tiền mặt, tổ chức và thực hiện các "giao dịch" giữa các NHTM thừa/thiếu tiền mặt ở bất kỳ mệnh giá nào.
Thương mại hóa chu trình lưu chuyển tiền mặt
Sự phát triển có tính bước ngoặt chính là việc NHTW cho phép tái lưu thông tiền mặt ở khu vực thương mại vào năm 1998. Trước đây, tiền mặt dư thừa được chuyển trực tiếp về NHTW; nhưng từ năm 1998, tiền mặt được những công ty xử lý chuyên nghiệp phân loại theo chất lượng; tiền giấy và xu "còn đủ tiêu chuẩn lưu thông" có thể được tái lưu thông giữa các NHTM mà không cần NHTW kiểm tra. Biểu 1 cho thấy ngày nay, khoảng 75% tiền giấy được tái lưu thông trong khu vực thương mại, trong khi NHTW chỉ nhận số tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông và đủ tiêu chuẩn nhưng dư thừa. Mọi đồng tiền giấy trước tiên được phân loại ở trung tâm tiền mặt (thường là các CIT), và tiền gửi vào NHTW lại được phân loại lần nữa để kiểm tra việc phân loại từ thương mại trước đây. Chính vì vậy, MNB rút dần khỏi các nghiệp vụ tiền mặt hàng ngày và tần suất tiền giấy trở lại NHTW giảm xuống mức xâp xỉ 1, mức thấp nhất ở Châu Âu.
Làm thế nào NHTW có thể thúc đẩy quá trình tái lưu thông tiền mặt trong khu vực thương mại? Tác nhân chính là phí giao dịch tiền mặt (tiền giấy và xu). Các chi phí này tăng lên một phần là do chi phí chuyên chở tiền đủ lưu thông về NHTW, điều này khiến các NHTM muốn tiết kiệm chi phí phải tăng cường quá trình tái lưu thông của họ. Sự xiết chặt dần các tiêu chuẩn tái điều chuyển và các dịch vụ giao nhận của NHTW khiến ngày càng giảm việc chuyển tiền (đến và đi) NHTW với số lượng nhỏ.
Chu trình lưu chuyển tiền mặt hiện đại
Lưu thông tiền giấy ngày nay hiệu quả hơn nhiều so với 20 năm trước đây khi mà NHTW phải thực hiện mọi nghiệp vụ tái lưu thông.
Chúng ta hãy xem xét thử một ngày tiêu biểu của chu trình lưu chuyển tiền mặt hiện đại. Tiền dư thừa được các CIT tập trung lại từ các chi nhánh lẻ và ngân hàng vào buổi chiều. Chúng được phân loại trong đêm để phân thành nhóm "đủ tiêu chuẩn" và "không đủ tiêu chuẩn" (còn những loại tiền nghi ngờ thì để riêng). Một số chuyến điều chuyển tiền khu vực sẽ được tiến hành trong đêm từ các trung tâm CIT đến các máy ATM và các chi nhánh ngân hàng nông thôn.
Mỗi buổi sáng, các NHTM sẽ tiến hành "giao dịch" chuyển (chỉ bằng giá trị) tiền mặt dư thừa, đủ tiêu chuẩn đến ngân hàng thương mại thiếu hụt (bằng biện pháp bù trừ). Cần lưu ý là các NHTM vẫn là chủ sở hữu của số tiền mặt đó trong suốt chu trình lưu chuyển chứ không phải là CIT.
NHTW nhận lại tất cả những đồng tiền không đủ tiêu chuẩn và tiền mặt dư thừa mà các ngân hàng không giao dịch được ngày hôm đó, rồi bổ sung cho các ngân hàng không "mua" được đủ từ các đối tác của mình trong ngày.
Biểu 1. Phân loại và tái lưu thông tiền giấy ở khu vực thương mại
trở nên chiếm ưu thế ở Hungary
Nguồn: Magyar Nemzeti Bank (MNB)
Chu trình này gần đây cũng đang được thay đổi bởi MNB đang nỗ lực chuẩn hóa các giao dịch kho quỹ tại trung tâm tiền mặt mới của mình. Được hình thành từ năm 2008, trung tâm tiền mặt mới của MNB sử dụng hệ thống kho quỹ tự động (hệ thống kho chứa) và hệ thống di chuyển bên trong bằng máy (với các phương tiện được điều khiển bằng máy), hỗ trợ bằng một chương trình phần mềm tích hợp sử dụng mã vạch. MNB cũng đang khuyến khích sử dụng các thùng chứa bằng kim loại cỡ lớn trong các giao dịch gửi và rút tiền tại NHTW (Hình 1).
Việc thùng chứa hóa, gắn với 50-250 ngàn giao dịch, vừa có lợi cho các NHTW, cho phép nó có quy trình giao nhận nội bộ gọn hơn, an toàn hơn chỉ bằng "một lần chạm nút", đồng thời các ngân hàng thương mại và các CIT của họ thực hiện các giao dịch gửi và rút tiền với số tiền nhỏ hơn.
Hình 1: Trung tâm tiền mặt tự động mới của MNB với các thùng chứa lớn
Các biện pháp đảm bảo độ tin cậy trong việc thương mại hóa chu trình lưu chuyển tiền mặt
Nạn tiền giả ở Hungary khá lớn là một thách thức không nhỏ đối với MNB trong việc đảm bảo độ tin cậy của các trung tâm phân loại thương mại, nhất là đối với tiền đáng ngờ và tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông. Trong một thập kỷ qua, tỷ lệ tiền giả dao động khoảng từ 30-35 tờ/một triệu đồng tiền thật, cao hơn rất nhiều so với hầu hết các đồng tiền khác ở Châu Âu. Chính vì vậy, MNB đã sử dụng đồng bộ các biện pháp để đảm bảo các tiêu chuẩn trong việc phân loại tiền thương mại.
Về mặt pháp lý, NHTW quy định các trung tâm phân loại tiền phải sử dụng các máy phân loại đã được NHTW kiểm tra và cấp phép. Tương tự như đồng euro, việc nạp tiền vào các máy ATM chỉ được sử dụng các đồng phơranh (tiền Hungary) đã được phân loại từ các máy đó. MNB cũng thường xuyên kiểm tra việc chấp hành các quy định này. Nói chung, các quy định của MNB phù hợp với các quy định hiện hành chặt chẽ nhất của Châu Âu về lưu thông tiền mặt.
Do các NHTM và CIT hoạt động vì lợi nhuận nên bên cạnh các quy định pháp lý thì các biện pháp kinh tế cũng được áp dụng. Dựa trên các hồ sơ báo cáo gửi về MNB, NHTW sẽ áp dụng phí (phạt) đặc biệt nếu phát hiện trong tiền gửi có tiền giả hoặc sai lệch số liệu. Các phí này thường đủ cao (khoảng 10 lần mệnh giá của tờ tiền giả, hay 35 euro cho một số liệu sai lệch) để truyền tải thông điệp quản lý của NHTW đối với các trung tâm xử lý tiền thương mại.
Nhờ các biện pháp này của NHTW, khu vực thương mại đã được đầu tư công nghệ phân loại tiền tiên tiến và phát triển các quy trình thích hợp. Biểu 2 cho thấy sự gia tăng độ tin cậy của NHTW vào các đồng tiền được phân loại từ khu vực này.
Biểu 2: Sự cố - sai lệch số liệu và tiền giả - giảm dần
Nguồn: Magyar Nemzeti Bank (MNB)
Sự nhất quán trong nghiệp vụ phân loại tiền của NHTW và thương mại cũng đã được cải thiện. Kết quả của việc (tái) phân loại của NHTW cũng tương tự kết quả phân loại trước (đến 88%). Đặc biệt, MNB - với công nghệ tinh vi hơn - phát hiện chỉ khoảng dưới 10% tiền không đủ tiêu chuẩn trong số tiền giấy đã được phân loại từ các NHTM và CIT. Điều này cho thấy, với sự kiểm soát thích hợp thì việc phân loại tiền mặt thương mại có thể đảm bảo chất lượng tiền giấy trong lưu thông.
Đảm bảo sự ổn định trong việc điều hòa tiền mặt ở khu vực thương mại
Ở Hungary, CIT chịu trách nhiệm hầu hết các nghiệp vụ giao vận tiền mặt ở cấp độ bán lẻ. CIT quy mô lớn nhất thực hiện đến 90% các hoạt động nạp tiền vào máy ATM; đồng thời thực hiện cả việc lưu kho và vận chuyển tiền theo ủy thác của các NHTM và các chi nhánh lẻ. Điều này xuất phát từ thực tế là thị trường ngân hàng thương mại bán lẻ cũng khá tập trung. NHTW không (và cũng chưa bao giờ) chịu trách nhiệm chuyển tiền mặt ở cấp độ bán lẻ và nạp tiền máy ATM, mà chỉ có trách nhiệm đảm bảo điều hòa tiền mặt. NHTW có đủ tiền để đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu tiền mặt; vấn đề đặt ra là: ai sẽ chuyển tiền này đến các chi nhánh ngân hàng và máy ATM. Do vậy, vấn đề quan trọng là ở khía cạnh vận chuyển tiền.
Nhận thức rõ được điều này, cùng với các NHTM, MNB đã chuẩn bị Kế hoạch liên hoàn kinh doanh (BCP) trong trường hợp các CIT đột xuất không đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ của mình, vì bất kỳ lý do nào, chẳng hạn như đình công, trở ngại trong kinh doanh hoặc vấn đề pháp lý. Nguyên tắc hoạt động của BCP trong việc điều chuyển tiền mặt cũng tương tự như các kế hoạch hỗ trợ tài chính của ngân hàng trung ương: NHTW sử dụng nguồn dự trữ phát hành của mình để hỗ trợ khu vực thương mại, nhưng chỉ tạm thời và với mức phí nhất định để làm động lực cho khu vực này tự tìm ra giải pháp nhanh nhất có thể. Theo BCP, NHTW sẽ phối hợp cùng với công an tổ chức việc điều chuyển tiền với số lượng lớn (bán buôn) đến các chi nhánh NHTM và bưu điện trọng yếu nhất, chi phí NHTM phải hoàn trả đầy đủ. Kế hoạch này đang được tiến hành thí điểm vào đầu năm 2012. Để đảm bảo các NHTM quan tâm một cách thích đáng đến vấn đề điều hòa tiền mặt, MNB sẽ ban hành quy định yêu cầu các ngân hàng xây dựng và gửi BCP nhằm ứng phó với các tình huống đột xuất của mình đến NHTW.
*
* *
Tóm lại, trách nhiệm của MNB là phải đảm bảo được chất lượng tiền lưu thông và sự ổn định trong điều hòa tiền mặt khi mà các NHTM và CIT tham gia hầu hết các khâu trong chu trình lưu chuyển tiền mặt. Đến nay, kết quả là rất đáng khích lệ: NHTW dần dần rút khỏi hầu hết các giao vận tiền mặt hàng ngày trong khi chất lượng tiền và công tác điều hòa tiền mặt vẫn được đảm bảo và đạt được mức độ tin cậy cao.
- NCTH -