Nhìn lại Luật CGCN sau gần một thập kỷ đi vào cuộc sống đã bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập. Ví như việc không bắt buộc đăng ký hợp đồng CGCN tại cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, trừ trường hợp công nghệ thuộc Danh mục hạn chế chuyển giao, đã tạo môi trường thực sự tự do cho các DN trong giao kết hợp đồng CGCN.
Rào cản giảm sức cạnh tranh của nền kinh tế
Dương Công Chiến
Theo ông Phan Xuân Dũng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường Quốc hội, hoạt động chuyển giao công nghệ (CGCN) là vấn đề rất quan trọng vì vị thế của một quốc gia gắn chặt với trình độ công nghệ của quốc gia đó. Lại đặt trong bối cảnh nền KH&CN thế giới đã và đang phát triển như vũ bão, Việt Nam hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng việc phải sửa đổi Luật CGCN để kịp thời phát triển KH&CN là cần thiết. Đó là những nội dung được các đại biểu quốc hội thảo luận tại phiên họp Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ngày hôm qua (13/9/2016)
Nhìn lại Luật CGCN sau gần một thập kỷ đi vào cuộc sống đã bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập. Ví như việc không bắt buộc đăng ký hợp đồng CGCN tại cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, trừ trường hợp công nghệ thuộc Danh mục hạn chế chuyển giao, đã tạo môi trường thực sự tự do cho các DN trong giao kết hợp đồng CGCN. Tuy nhiên, mặt trái của quy định này là Nhà nước không có công cụ pháp lý để kiểm soát và ngăn chặn được các luồng công nghệ lạc hậu du nhập vào Việt Nam cũng như hành vi chuyển giá thông qua hoạt động CGCN.
Thực tế cũng cho thấy tốc độ đổi mới công nghệ trong các DN thời gian qua rất thấp, chưa đạt như mong muốn (10%/năm). Một số ngành, lĩnh vực như các nhà máy nhiệt điện, xi măng, mía đường, luyện cán thép, khai khoáng… vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu. Máy móc, thiết bị phần lớn đã lạc hậu 2 – 3 thế hệ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế nước ta.
Chính vì vậy, đa số đại biểu Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho rằng, việc sửa đổi bổ sung một số điều của Luật CGCN là cần thiết và cấp bách nhằm thúc đẩy hoạt động CGCN, thu hút công nghệ cao, công nghệ tiên tiến, đẩy mạnh thương mại hoá kết quả nghiên cứu và phát triển thị trường khoa học và công nghệ.
Tuy nhiên, khi thảo luận, nhiều đại biểu cho rằng dự thảo Luật sửa đổi bổ sung không đáp ứng được yêu cầu này. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân tỏ ra lo lắng khi Dự thảo luật khó có thể ngăn Việt Nam trở thành bãi rác công nghệ của thế giới. Hàng loạt câu hỏi của bà được chuyển đến Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ Chu Ngọc Anh khi chỉ đề nghị sửa đổi 16/61 điều của bộ Luật hiện hành và khó có giải quyết được các bất cập trong 10 năm qua.
“Đang có sự mâu thuẫn trong việc vừa muốn tạo thông thoáng để phát triển thị trường KHCN nhưng đồng thời cũng muốn DN phải đăng ký để cơ quan nhà nước thống kê, nắm được hiện trạng của công nghệ trong quá trình chuyển giao”, bà Ngân cho biết.
Bên cạnh đó, nhiều vấn đề quan trọng khác cũng khiến người đứng đầu Quốc hội băn khoăn khi cho rằng, dự án Luật chưa cụ thể hóa được tinh thần Nghị quyết 20 của Đảng với mục tiêu phát triển mạnh mẽ KHCN để nó thực sự là động lực quan trọng nhất để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, kinh tế tri thức, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế, đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Đến năm 2020, khoa học và công nghệ Việt Nam đạt trình độ phát triển của nhóm các nước dẫn đầu ASEAN. Đến năm 2030, có một số lĩnh vực đạt trình độ tiên tiến thế giới; tiềm lực khoa học và công nghệ đáp ứng các yêu cầu cơ bản của một nước công nghiệp theo hướng hiện đại.
“Chính sách của nhà nước đối với hoạt động CGCN thì không rõ, cũng không giao Chính phủ hướng dẫn hay ban hành trong khi luật vẫn ghi Nhà nước có chính sách hỗ trợ đầu tư, khuyến khích hoạt động nghiên cứu ứng dụng, đổi mới KHCN, hay có chính sách ưu đãi với nghiên cứu công nghệ mới, tiên tiến, có chính sách hỗ trợ, khuyến khích tổ chức, cá nhân đầu tư cho khởi nghiệp công nghệ... Nhưng đọc hết mà không thấy chính sách gì”, bà Ngân nói và đề nghị cần phải sửa đổi một cách toàn diện Luật này và trình Quốc hội thông qua trong 2 kỳ họp.
Đồng quan điểm này, ông Phan Thanh Bình, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh thiếu niên và Nhi đồng Quốc hội cũng rất băn khoăn khi tiềm năng nghiên cứu khoa học của nước ta rất mạnh, nhưng nghiên cứu cứ mãi bị phê bình và vấn đề CGCN đang bị dừng lại.
Ông Bình cho rằng, luật này phải giải quyết 2 nội dung lớn là CGCN nội địa giữa các viện, trường với DN và nhập khẩu công nghệ, nhất là nhập khẩu công nghệ lạc hậu. Tuy nhiên, theo ông để giải quyết được vấn đề, cơ quan soạn thảo cần phải tìm cho được những khó khăn trong việc CGCN trong nước giữa trường, viện với DN đang nằm ở đâu? 3 công đoạn là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, tổ chức trung gian, khớp nối và DN sử dụng đồng bộ với nhau nhưng không được thể hiện trong dự thảo luật, nhất là các chính sách hỗ trợ các DN trung gian. Và cuối cùng là phát triển vườn ươm DN khoa học công nghệ. Nếu chúng ta làm tốt thì nó sẽ trở thành nguồn lực cho đất nước, nhưng nếu luật chỉ nói khởi nghiệp suông thì coi chừng trở thành bong bóng, không có hiệu quả. “Vườn ươm DN đó phải được hỗ trợ bởi Luật CGCN vì lõi của vườn ươm phải có lõi công nghệ để đủ sức tồn tại và cạnh tranh”, ông Bình nhấn mạnh.
Với nhiều vấn đề cần giải quyết, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân đề nghị cần phải sửa đổi một cách toàn diện Luật này và trình Quốc hội thông qua trong 2 kỳ họp.