Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) đang phát triển nhanh trên toàn cầu. Những số liệu mới nhất của Ủy ban về Hạ tầng thanh toán và thị trường (CPMI) thuộc Ngân hàng Thanh toán quốc tế (BIS) cho thấy, người dân ngày càng ưa chuộng các phương thức thanh toán số và những diễn biến tương tự cũng đang xuất hiện tại Việt Nam.
Khi thanh toán số ngày càng trở thành thói quen
Trong khoảng một thập kỷ qua, sự phát triển của công nghệ đã làm thay đổi đáng kể cách người dân thực hiện các giao dịch thanh toán. Từ thẻ ngân hàng, chuyển tiền điện tử đến thanh toán nhanh, người sử dụng ngày càng có nhiều lựa chọn để thực hiện giao dịch mà không cần dùng tiền mặt.
Theo CPMI, năm 2024, tại 31 khu vực pháp lý được khảo sát, đại diện cho khoảng 59% dân số và 85% GDP toàn cầu, số lượng giao dịch TTKDTM tiếp tục tăng. Tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, số giao dịch TTKDTM bình quân đầu người tăng khoảng 21%, trong khi tại các nền kinh tế phát triển tăng khoảng 6%. Thẻ tiếp tục là phương thức nổi bật tại các nền kinh tế phát triển, còn chuyển tiền, đặc biệt là chuyển tiền nhanh, có vai trò lớn hơn tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển.
Một đặc điểm đáng chú ý được CPMI ghi nhận là số lượng giao dịch tăng nhanh hơn giá trị giao dịch, đồng nghĩa giá trị bình quân mỗi giao dịch có xu hướng giảm. Đây là dấu hiệu cho thấy thanh toán số ngày càng đi sâu vào những giao dịch nhỏ, thường xuyên trong đời sống hàng ngày, thay vì chỉ được sử dụng cho các giao dịch có giá trị lớn.
Việt Nam cũng đang thể hiện khá rõ xu hướng này. Theo số liệu thống kê về TTKDTM năm 2024 và 2025 trên website Ngân hàng Nhà nước cho thấy, năm 2025, bình quân mỗi người Việt Nam thực hiện khoảng 246 giao dịch không dùng tiền mặt so với khoảng 175 giao dịch của năm trước (không bao gồm số liệu thanh toán séc và phương tiện thanh toán khác gồm: hối phiếu, lệnh phiếu, thư tín dụng, giấy chuyển tiền, giấy chuyển khoản). Đáng chú ý, giá trị bình quân mỗi giao dịch TTKDTM của Việt Nam giảm từ khoảng 16,61 triệu đồng/giao dịch năm 2024 xuống 14,32 triệu đồng/giao dịch năm 2025, phù hợp với luận điểm của CPMI cho rằng thanh toán điện tử ngày càng được sử dụng cho các giao dịch nhỏ và thường xuyên hơn.
Thanh toán nhanh trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái thanh toán hiện đại
Trong bức tranh thanh toán số, thanh toán nhanh đang nổi lên như một động lực quan trọng. CPMI cho biết thanh toán nhanh tiếp tục mở rộng mạnh tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển. Nhiều hệ thống thanh toán nhanh hoạt động 24/7, cho phép tiền được chuyển gần như theo thời gian thực, tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch giữa cá nhân, doanh nghiệp.
Trong khoảng một thập kỷ qua, nhiều quốc gia đã đưa vào vận hành các hệ thống thanh toán nhanh 24/7, cho phép tiền được chuyển gần như theo thời gian thực. Năm 2024, số lượng giao dịch thanh toán nhanh tại EMDE chiếm khoảng 49% tổng số giao dịch TTKDTM, tăng đáng kể so với mức 43% của năm trước. Tại AE, tỷ lệ này ổn định ở mức khoảng 10%.
Nguồn: CPMI
Sự phát triển của thanh toán nhanh diễn ra với tốc độ khác nhau giữa các quốc gia. Brazil dẫn đầu về số giao dịch thanh toán nhanh bình quân đầu người trong năm 2024 với 298 giao dịch/người, tiếp theo là Hàn Quốc với 189 giao dịch và Argentina với 149 giao dịch. Trong khi đó, tốc độ tăng trưởng số giao dịch bình quân đầu người cao nhất thuộc về Argentina, đạt 71%.
Đáng chú ý, sự phát triển của thanh toán nhanh không chỉ phụ thuộc vào việc hệ thống thanh toán nhanh được đưa vào vận hành tại nhiều quốc gia trong thời gian qua mà còn liên quan đến cách thiết kế và vận hành hệ thống. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, việc nâng hạn mức giao dịch của hệ thống FAST và triển khai dịch vụ Request-to-Pay được thực hiện trong năm 2024 có thể đã tạo điều kiện cho các dịch vụ thanh toán mới ra đời và cho phép thực hiện nhiều giao dịch có giá trị cao hơn; vì vậy, giá trị bình quân mỗi giao dịch thanh toán nhanh tại nước này tăng 121% trong năm 2024. Tại Ấn Độ, hệ thống UPI mở rộng phạm vi tiếp cận thông qua dịch vụ 123PAY dành cho người sử dụng điện thoại phổ thông. Bên cạnh đó, kết nối thanh toán xuyên biên giới giữa UPI của Ấn Độ và PayNow của Singapore được triển khai từ năm 2023 góp phần mở rộng khả năng sử dụng hệ thống thanh toán nhanh cho các giao dịch quốc tế. Mexico cũng triển khai dịch vụ DiMo, cho phép chuyển tiền giữa các tài khoản thanh toán dựa trên số điện thoại di động, tạo thuận lợi cho các khoản thanh toán giữa cá nhân với cá nhân và các giao dịch nhỏ lẻ.
Những ví dụ trên cho thấy thanh toán nhanh đang ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của hệ sinh thái thanh toán hiện đại. Tuy nhiên, dữ liệu của CPMI cũng lưu ý rằng không thể chỉ dựa vào sự gia tăng số lượng giao dịch để kết luận về quan hệ nhân quả giữa việc cải tiến hệ thống và sự thay đổi trong hành vi thanh toán. Thiết kế hệ thống, mục tiêu chính sách, điều kiện thị trường và nhiều yếu tố khác đều có thể tác động đến kết quả.
Mạng lưới ATM giảm tại nhiều quốc gia
Một xu hướng khác đang diễn ra song song với sự phát triển của thanh toán số là sự thu hẹp mạng lưới tiếp cận tiền mặt. Trong khoảng 10 năm qua, số lượng ATM và chi nhánh ngân hàng – những điểm tiếp cận tiền mặt truyền thống – đã giảm tại phần lớn các quốc gia thuộc CPMI.
Năm 2024, mạng lưới này tiếp tục thu hẹp tại một số quốc gia như Bỉ và Canada, trong khi tại Mexico và Singapore không có nhiều thay đổi. Tính trên 100.000 dân, số lượng ATM và chi nhánh ngân hàng dao động khá lớn, từ khoảng 31 điểm tại Hà Lan đến 170 điểm tại Canada. Việc giảm các điểm tiếp cận tiền mặt đi cùng với sự giảm lượng tiền mặt được rút tại một số quốc gia.
Tuy nhiên, CPMI lưu ý rằng mối quan hệ này không đồng nhất giữa các quốc gia và chưa thể chứng minh quan hệ nhân quả bởi quá trình số hóa nền kinh tế có thể đồng thời tác động đến cả mạng lưới tiếp cận tiền mặt và nhu cầu rút tiền. Tại Thổ Nhĩ Kỳ và Mexico, số lần rút tiền mặt giảm trong giai đoạn 2018–2024 trong khi số lượng ATM và chi nhánh ngân hàng vẫn ổn định hoặc thậm chí tăng. Điều đó cho thấy hành vi sử dụng tiền mặt chịu tác động của nhiều yếu tố, không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào số lượng điểm rút tiền.
Số liệu thanh toán ATM tại Việt Nam cũng khá tương đồng với bức tranh trên và cho thấy quá trình chuyển dịch trong hành vi thanh toán tại Việt Nam đang diễn ra khá rõ nét, ATM có xu hướng được sử dụng ít thường xuyên hơn. Năm 2025, tính bình quân đầu người, số lần giao dịch tại ATM giảm 18,11%. Đến cuối tháng 6/2026, thị trường có 20.688 ATM, giảm 1,71%. Trong 6 tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ năm 2025, giao dịch qua ATM giảm 9,99% về số lượng cho thấy nhu cầu thanh toán, rút tiền mặt của người dân qua ATM tiếp tục xu hướng giảm và được thay thế bởi các phương thức, thói quen TTKDTM.
Có thể thấy, bức tranh thanh toán toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. TTKDTM tiếp tục tăng về cả số lượng và giá trị; thanh toán nhanh ngày càng phổ biến, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển. Những diễn biến này cho thấy quá trình số hóa thanh toán góp phần thay đổi thói quen thanh toán của người dân và giúp họ có nhiều lựa chọn thanh toán phù hợp hơn với từng loại giao dịch.
CPMI nhấn mạnh vai trò của ngân hàng trung ương trong việc thúc đẩy một hệ sinh thái thanh toán an toàn và hiệu quả, đồng thời cho rằng việc thường xuyên cập nhật diễn biến về thanh toán là cần thiết khi phương thức thanh toán và sở thích của người sử dụng không ngừng thay đổi.
Bùi Vân Anh - Vụ TT (Tổng hợp từ CPMI Brief số 12, BIS, ngày 27/4/2026 và website NHNN)