Báo cáo World Payments Report (WPR) 2026 của Capgemini cho thấy lĩnh vực thanh toán toàn cầu đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu rộng chưa từng có. Sự bùng nổ của thanh toán không dùng tiền mặt, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, các phương thức thanh toán điện tử cùng các ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản hành vi của khách hàng và mô hình kinh doanh của các doanh nghiệp.
Trong bối cảnh đó, các ngân hàng đang đứng trước một câu hỏi quan trọng: liệu có thể bắt kịp tốc độ thay đổi của thị trường và giành lại vị thế trong hệ sinh thái thanh toán đang ngày càng được dẫn dắt bởi các công ty công nghệ tài chính (PayTech) hay không.
Thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ
Theo WPR 2026, khối lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt toàn cầu đã tăng hơn 10 lần trong vòng chưa đầy hai thập kỷ. Chỉ riêng giai đoạn 2014–2024, số lượng giao dịch không dùng tiền mặt đã tăng hơn bốn lần, vượt xa tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế thế giới.
Dự báo đến năm 2029, tổng số giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt toàn cầu có thể tăng lên 3.540 tỷ giao dịch, gấp hơn hai lần so với mức 1685 tỷ giao dịch của năm 2024. Trong đó, thanh toán ví điện tử và giao dịch từ tài khoản đến tài khoản (A2A) sẽ thay thế các thanh toán thẻ truyền thống. Khu vực châu Á – Thái Bình Dương tiếp tục là động lực tăng trưởng lớn nhất nhờ sự phổ biến của thanh toán tức thời, ví điện tử và thương mại điện tử.
Xu hướng này phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong hành vi tiêu dùng khi khách hàng ngày càng ưu tiên các phương thức thanh toán nhanh chóng, thuận tiện và liền mạch trên môi trường số.
Ví điện tử và thanh toán tức thời đang thay đổi cuộc chơi
Nếu trước đây thẻ thanh toán giữ vai trò thống trị trong hệ sinh thái thanh toán, thì hiện nay vị thế này đang dần bị thu hẹp.
Báo cáo cho thấy tỷ trọng giao dịch thực hiện qua ví điện tử và các hình thức thanh toán tức thời đang tăng nhanh trên toàn cầu. Trong thương mại điện tử, ví điện tử hiện chiếm hơn một nửa giá trị giao dịch và được dự báo tiếp tục mở rộng thị phần trong những năm tới.
Song song với đó, các hệ thống thanh toán tức thời như UPI của Ấn Độ, Pix của Brazil, PayNow của Singapore hay FedNow của Hoa Kỳ đang tạo ra những chuẩn mực mới về tốc độ và trải nghiệm thanh toán.
Đối với người tiêu dùng, tốc độ thanh toán gần như tức thời đã chuyển từ lợi thế cạnh tranh trở thành yêu cầu mặc định. Đối với doanh nghiệp, việc nhận tiền ngay lập tức giúp cải thiện dòng tiền, giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả quản trị tài chính.
AI mở ra kỷ nguyên “thương mại tác nhân”
Một trong những xu hướng nổi bật được đề cập tại WPReport 2026 là sự xuất hiện của “agentic commerce” – mô hình thương mại trong đó các tác nhân AI có thể thay mặt khách hàng thực hiện toàn bộ quá trình mua sắm.
Nếu thương mại điện tử giúp khách hàng mua hàng trực tuyến, thương mại di động cho phép mua sắm mọi lúc mọi nơi và thương mại xã hội đưa hoạt động mua sắm lên các nền tảng mạng xã hội, thì agentic commerce tiếp tục tiến thêm một bước khi AI có thể tự động tìm kiếm, so sánh, lựa chọn sản phẩm và hoàn tất giao dịch dựa trên nhu cầu của khách hàng. Hoạt động mua sắm đang dần được ủy quyền cho AI, tự động hóa và diễn ra liên tục, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc người dùng trực tiếp thực hiện từng bước trong quá trình mua hàng.
Các tổ chức thanh toán hàng đầu thế giới đã nhanh chóng nắm bắt xu hướng này. Năm 2025, Visa và Mastercard lần lượt giới thiệu các nền tảng AI Intelligent Commerce và Agent Pay, cho phép các trợ lý mua sắm số thay mặt khách hàng quản lý toàn bộ hành trình mua sắm – từ tìm kiếm sản phẩm, đánh giá lựa chọn đến hoàn tất thanh toán.
Tương tự, PayPal hợp tác với Perplexity triển khai mô hình agentic commerce trên nền tảng tìm kiếm hội thoại, cho phép người dùng tìm kiếm, lựa chọn sản phẩm và thực hiện thanh toán mà không cần truy cập trực tiếp vào giao diện của nhà bán hàng.
Cùng với quá trình số hóa thương mại, các phương thức thanh toán cũng đang thay đổi mạnh mẽ. Các hình thức thanh toán truyền thống dựa trên thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ đang dần nhường chỗ cho ví điện tử và thanh toán tài khoản đến tài khoản (Account-to-Account – A2A), qua đó làm thay đổi đáng kể cơ cấu thị trường thanh toán toàn cầu.
Các Paytech đang dẫn trước về công nghệ thanh toán
Báo cáo cho thấy, các đơn vị chấp nhận thanh toán (merchant) đang thích ứng rất nhanh với thị trường, đòi hỏi các giải pháp thanh toán liền mạch, đa kênh (omnichannel) và thông minh. Trong khi các merchant quy mô nhỏ và vừa tập trung vào tính ổn định trong vận hành, các merchant lớn lại ưu tiên các trải nghiệm tích hợp và khả năng cá nhân hóa dựa trên AI.
Tuy nhiên, các ngân hàng đang gặp khó khăn trong việc theo kịp xu hướng này. Bị hạn chế bởi các hệ thống công nghệ cũ, áp lực suy giảm biên lợi nhuận và rủi ro gian lận ngày càng gia tăng, nhiều ngân hàng đã chuyển trọng tâm từ hoạt động thanh toán chấp nhận thẻ (merchant acquiring) sang phát hành thẻ (issuing) – lĩnh vực mang lại biên lợi nhuận cao hơn và nhiều cơ hội bán chéo sản phẩm hơn.
Trong khi đó, sự dịch chuyển này đã tạo điều kiện cho các công ty công nghệ thanh toán như Stripe, Adyen, Toast hay Shopify nhanh chóng tận dụng cơ hội này để phát triển các nền tảng thanh toán hiện đại, tích hợp sâu với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.. Không chỉ cung cấp dịch vụ thanh toán, các công ty này còn mang đến nhiều giá trị gia tăng như quản lý bán hàng, phân tích dữ liệu, chống gian lận, hỗ trợ tín dụng và quản trị khách hàng. Nhờ đó, họ dần trở thành đối tác vận hành quan trọng của doanh nghiệp thay vì chỉ là nhà cung cấp dịch vụ thanh toán đơn thuần.
Để duy trì khả năng cạnh tranh và giữ vững vị thế trên thị trường, các ngân hàng cần hiện đại hóa nền tảng phục vụ merchant, đẩy mạnh triển khai thanh toán thời gian thực và cung cấp các dịch vụ giá trị gia tăng. Điều này sẽ giúp tăng cường gắn kết với merchant, đồng thời mở ra các nguồn doanh thu mới trong tương lai.
Ngân hàng vẫn còn lợi thế để giành lại thị trường
Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức, báo cáo cho rằng các ngân hàng vẫn sở hữu những lợi thế mà các công ty công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn. Các xu hướng gần đây cho thấy các ngân hàng đã bắt đầu lấy lại đà tăng trưởng từ năm 2023; một trong những tín hiệu rõ nét là hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) đang gia tăng trở lại. Trong bối cảnh đó, các ngân hàng cần cạnh tranh ở những lĩnh vực mà mình có lợi thế nhất dựa trên mức độ phù hợp với chiến lược và năng lực triển khai thực tế, đồng thời lựa chọn mô hình kinh doanh phù hợp để phát triển trong giai đoạn tiếp theo.
Khảo sát của Capgemini cho thấy 66% doanh nghiệp vẫn tin tưởng ngân hàng hơn các công ty công nghệ tài chính khi sử dụng các dịch vụ tài chính. Để thành công, các ngân hàng cần phát huy lợi thế về uy tín thương hiệu, nền tảng công nghệ và dữ liệu khách hàng, đồng thời cung cấp nhiều giá trị hơn cho merchant.
Lợi thế lớn nhất của ngân hàng nằm ở uy tín thương hiệu, khả năng quản lý rủi ro, nguồn dữ liệu khách hàng phong phú, năng lực thanh khoản và sự am hiểu về hệ thống tài chính. Đây là nền tảng quan trọng để các ngân hàng xây dựng lại vị thế trong hệ sinh thái thanh toán nếu có chiến lược phù hợp.
Năm hướng đi chiến lược dành cho ngân hàng
Theo WPR 2026, các ngân hàng vẫn còn nhiều cơ hội để khôi phục vị thế trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán doanh nghiệp. Để đạt được mục tiêu này, các ngân hàng cần tập trung vào năm trụ cột trọng yếu, từ việc xây dựng tầm nhìn chiến lược rõ ràng đến xác định chính xác những phân khúc thị trường và lĩnh vực cạnh tranh ưu tiên.
Thứ nhất, các ngân hàng cần tái định vị chiến lược đối với mảng dịch vụ thanh toán doanh nghiệp thay vì chỉ tập trung vào phát hành thẻ.
Thứ hai, lựa chọn mô hình kinh doanh phù hợp và tăng cường hợp tác với các công ty công nghệ, fintech và nhà cung cấp phần mềm.
Thứ ba, đầu tư hiện đại hóa hạ tầng công nghệ, phát triển các nền tảng thanh toán thời gian thực, nền tảng điều phối thanh toán và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Thứ tư, phát huy lợi thế cạnh trang qua việc khai thác hiệu quả dữ liệu, tận dụng tối đa lợi thế về uy tín, thương hiệu, niềm tin của khách hàng và năng lực tài chính.
Thứ năm, tăng trưởng quy mô bằng các dịch vụ chuyên biệt theo ngành: Gia tăng sự gắn kết và lòng trung thành của khách hàng thông qua các giải pháp dựa trên hiểu biết chuyên sâu từng lĩnh vực.
Trong bối cảnh đó, cạnh tranh sẽ không còn nằm ở khả năng xử lý giao dịch đơn thuần mà chuyển sang khả năng tạo ra trải nghiệm số liền mạch và cung cấp các giá trị gia tăng cho khách hàng.
MN (theo WPR 2026)